काठमाडौं । प्रधानमन्त्री बन्न लागेका बालेन्द्र साह (बालेन)ले प्रतिनिधिसभा सदस्यको शपथ ग्रहणका क्रममा छातिमा लगाएको एउटा सानो तर अर्थपूर्ण सांस्कृतिक ‘सिम्बोल’ अहिले राष्ट्रिय बहसको विषय बनेको छ।
उनले पहिरिएको उक्त चिह्न ‘सिःलाम साक्मा’ हो, जुन विशेषगरी पूर्वी पहाडी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने किराती समुदायमा गहिरो सांस्कृतिक, आध्यात्मिक र प्रतीकात्मक महत्व बोकेको चिन्हका रूपमा परिचित छ। राजनीतिक नेतृत्वको औपचारिक कार्यक्रममा यस्ता सांस्कृतिक संकेतहरूको प्रयोग विरलै हुने भएकाले पनि बालेनको यो कदमलाई धेरैले अर्थपूर्ण र योजनाबद्ध सन्देशका रूपमा लिएका छन्। शपथ ग्रहणजस्तो औपचारिक र संवैधानिक प्रक्रियामा उनले परम्परागत पोशाकसँगै सिःलाम साक्मा छातिमा सजाएका थिए। त्यसले केवल व्यक्तिगत रुचि वा पहिरनको विषय मात्र नभई बहुसांस्कृतिक समाजप्रति संवेदनशीलता देखाउने संकेतका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। यससँगै उनले प्रधानमन्त्रीको शपथ लिँदा हिन्दु र बौद्ध परम्पराअनुसारका विधि अपनाउने तयारी सार्वजनिक भएपछि उनको सांस्कृतिक दृष्टिकोणबारे थप बहस सुरु भएको छ।
लिम्बू भाषा तथा संस्कृतिका अध्येता उपप्राध्यापक अमर तुम्याहाङका अनुसार ‘सिःलाम साक्मा’ किराती समुदायको जीवनदर्शनसँग जोडिएको एक गहिरो सांस्कृतिक संकेत हो। लिम्बू भाषामा ‘सिः’ को अर्थ मृत्यु, ‘लाम’ को अर्थ बाटो र ‘साक्मा’ को अर्थ छेक्नु भन्ने हुन्छ। यसरी समग्रमा सिःलाम साक्मा भन्नाले ‘मृत्युको बाटो छेक्नु’ भन्ने सन्देश दिन्छ। यो केवल शब्दार्थमा सीमित छैन, यसले जीवन रक्षा, सुरक्षाको चाहना र अशुभ शक्तिबाट जोगिने विश्वासलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। किराती समुदायमा यो चिह्नको प्रयोग निकै व्यापक छ। उनीहरूका घरका ढोका, भित्ताहरू, पूजास्थलहरू तथा अन्य महत्वपूर्ण स्थानहरूमा सिःलाम साक्माको आकृति राख्ने चलन छ। यसले घरपरिवारलाई दुर्घटना, रोगव्याधि र अन्य विपत्तिबाट जोगाउने विश्वास गरिन्छ। साथै, सांस्कृतिक अनुष्ठान, पर्व तथा सामाजिक कार्यक्रमहरूमा पनि यो चिह्न विशेष महत्वका साथ प्रयोग गरिन्छ। कतिपय अवस्थामा यसलाई शरीरमा धारण गर्दा आयु बढ्ने, आत्मबल बढ्ने र शत्रुबाट रक्षा हुने विश्वाससमेत पाइन्छ।
यो परम्परा लिम्बू समुदायमा मात्र सीमित छैन। आफूलाई किराती भनेर चिनाउने राई, याख्खा र सुनुवार समुदायमा पनि यस्तै प्रकारका सांस्कृतिक चिह्नहरूको प्रयोग पाइन्छ। फरक–फरक भाषागत समूहअनुसार यसको नाम फरक भए पनि यसको मूल भाव र प्रयोगको उद्देश्य भने समान नै छ। उदाहरणका लागि चाम्लिङ भाषामा यसलाई ‘सिःलाम दोमा’, बान्तावा भाषामा ‘सित्मङ लाम छेक्खा’ र सुनुवार भाषामा ‘बाँःगे’ भनिन्छ। राई समुदायभित्र पनि थरगत भाषा र बोलिचालाअनुसार यसको नाम फरक–फरक रहेको पाइन्छ। यी सबै विविधताका बाबजुद यो चिह्नको सांस्कृतिक महत्व भने सबै समुदायमा समान रूपमा उच्च रहेको छ। विशेषगरी जीवन–मृत्यु, सुरक्षाबोध र आध्यात्मिक विश्वाससँग जोडिएको हुनाले यो केवल प्रतीक मात्र नभई जीवनशैलीकै एक हिस्सा बनेको देखिन्छ। त्यसैले यस्तो चिह्न सार्वजनिक रूपमा प्रयोग गरिँदा त्यसले समुदायको पहिचान, सम्मान र आत्मीयता झल्काउने काम गर्छ।
राजनीतिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, बालेनले शपथका क्रममा सिःलाम साक्मा प्रयोग गर्नु संयोग मात्र नभई सन्देशमूलक कदमका रूपमा व्याख्या भइरहेको छ। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)भित्र प्रत्यक्ष र समानुपातिक गरी कुल १८२ सिटमध्ये किराती समुदायको प्रतिनिधित्व नदेखिएपछि सो समुदायबाट आलोचना भइरहेको सन्दर्भमा यो कदमलाई सन्तुलन खोज्ने प्रयासका रूपमा हेरिएको छ। आलोचकहरूले समावेशिताको सवाल उठाइरहेका बेला सांस्कृतिक प्रतीकमार्फत सन्देश दिनु बालेनको ‘सफ्ट पावर’ रणनीति भएको विश्लेषण पनि गरिएको छ। यससँगै प्रधानमन्त्रीका रूपमा शपथ ग्रहण गर्दा हिन्दु र बौद्ध परम्पराअनुसार विधि अपनाउने तयारीले पनि बहसलाई थप गहिरो बनाएको छ। नेपालजस्तो बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक देशमा शपथ ग्रहणजस्ता औपचारिक कार्यक्रमहरूमा कुन परम्परा अपनाउने भन्ने विषय संवेदनशील मानिन्छ। केहीले यसलाई देशको ठूलो जनसंख्याको प्रतिनिधित्व गर्ने अभ्यासका रूपमा समर्थन गरेका छन् भने केहीले सबै समुदायको सांस्कृतिक सहभागिता सुनिश्चित हुनुपर्ने तर्क गरेका छन्।
यस्तो अवस्थामा सिःलाम साक्मा प्रयोगले सन्तुलनको सन्देश दिन खोजिएको देखिन्छ। यसले किराती समुदायप्रति सम्मान देखाउँदै व्यापक समावेशिताको संकेत दिएको बुझाइ छ। सामाजिक सञ्जालमा देखिएको प्रतिक्रियाले पनि यसलाई पुष्टि गरेको छ। धेरै किराती समुदायका व्यक्तिहरूले बालेनको उक्त कदमप्रति सकारात्मक प्रतिक्रिया जनाएका छन्। उनीहरूले आफ्नो सांस्कृतिक पहिचान राष्ट्रिय राजनीतिक मञ्चमा देखिएको भन्दै गर्व र खुशी व्यक्त गरेका छन्। बालेनको राजनीतिक शैली हेर्दा उनले सांस्कृतिक मनोविज्ञानलाई गहिरो रूपमा बुझ्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। उनले चुनावी अभियानकै क्रममा विभिन्न क्षेत्र र समुदायसँग सम्बन्ध जोड्ने उद्देश्यले सांस्कृतिक र स्थानीय पहिचानलाई प्राथमिकता दिएका थिए। पूर्वी नेपाल भ्रमणका क्रममा उनले लिम्बू समुदायले ‘मुकुमलुङ’ भन्ने पाथिभराको महत्वबारे बोलेका थिए भने राई तथा अन्य किराती समुदायका लागि महत्वपूर्ण ‘खुवालुङ’ क्षेत्रको भ्रमण गरेर त्यसको संरक्षण र महत्वबारे अभिव्यक्ति दिएका थिए।
त्यसैगरी, सुदूरपश्चिम पुगेका बेला उनले स्थानीय भावनासँग मेल खाने शैलीमा सामाजिक सञ्जालमा ‘सुदूर अब दूर होइन, झिकै झिकै माया तिमीलाई’ भन्ने सन्देशसहित पोस्ट गरेका थिए। यसले त्यहाँका नागरिकबीच आत्मीयता र अपनत्वको भावना बढाएको थियो। मधेश क्षेत्रमा उनले स्थानीय भाषा प्रयोग गर्दै समुदायसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने प्रयास गरेका थिए, जसले उनको लोकप्रियता बढाउन सहयोग गरेको मानिन्छ। यी गतिविधिहरूले देखाउँछन् कि बालेन केवल राजनीतिक एजेण्डामात्र होइन, सांस्कृतिक पहिचान र भावनात्मक सम्बन्धलाई पनि आफ्नो रणनीतिमा समेटिरहेका छन्। बहुसांस्कृतिक समाजमा नेतृत्व स्थापित गर्न यस्तो दृष्टिकोण प्रभावकारी हुनसक्ने विश्लेषकहरू बताउँछन्। विभिन्न समुदायको सांस्कृतिक चिन्ह, भाषा र परम्परालाई सम्मान गर्दै उनीहरूसँग सम्बन्ध विस्तार गर्नु आधुनिक राजनीतिमा प्रभावकारी माध्यमका रूपमा लिइन्छ।
तर यसलाई सबैले सकारात्मक रूपमा मात्र लिएका छैनन्। केही विश्लेषकहरूले यसलाई ‘सांस्कृतिक प्रतीकको राजनीतिक उपयोग’ भन्दै आलोचना पनि गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार केवल प्रतीकात्मक प्रयोगले मात्र समावेशिता सुनिश्चित हुँदैन, त्यसका लागि नीतिगत र संरचनागत परिवर्तन आवश्यक हुन्छ। प्रतिनिधित्व, सहभागिता र अवसरको समान वितरणबिना सांस्कृतिक संकेतहरू सतही हुन सक्ने उनीहरूको तर्क छ। यद्यपि, जनस्तरमा देखिएको प्रतिक्रिया भने मिश्रितभन्दा बढी सकारात्मक देखिन्छ। विशेषगरी सामाजिक सञ्जालमा सिःलाम साक्मा लगाएको तस्बिर व्यापक रूपमा शेयर हुँदै समर्थन व्यक्त गरिएको छ। यसले देखाउँछ कि सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको सानो संकेतले पनि जनभावनामा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ। समग्रमा, बालेनले प्रयोग गरेको सिःलाम साक्मा केवल एउटा सांस्कृतिक चिह्न मात्र नभई बहुसांस्कृतिक नेपालमा समावेशिता, पहिचान र राजनीतिक सन्देशबीचको सम्बन्धलाई उजागर गर्ने एउटा उदाहरण बनेको छ। यसले देखाएको छ कि आधुनिक राजनीतिमा सांस्कृतिक चेतना र भावनात्मक सम्बन्ध कति महत्वपूर्ण हुन्छन्।
आगामी दिनमा बालेनले आफ्नो नेतृत्वमा यस्ता सांस्कृतिक सन्देशलाई कसरी नीतिगत व्यवहारमा रूपान्तरण गर्छन् भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुनेछ। यदि सांस्कृतिक सम्मानसँगै वास्तविक समावेशिता र समान अवसर सुनिश्चित गर्न सके, भने यो केवल प्रतीकात्मक राजनीति नभई दिगो परिवर्तनको आधार बन्न सक्छ। अन्यथा, यस्ता प्रयासहरू क्षणिक लोकप्रियतामा सीमित हुने जोखिम पनि उत्तिकै रहन्छ। नेपालजस्तो विविधतापूर्ण देशमा सबै समुदायलाई समेट्ने नेतृत्वको आवश्यकता सधैं रहँदै आएको छ। यस्तो सन्दर्भमा सिःलाम साक्माजस्तो सानो प्रतीकले ठूलो सन्देश दिएको छ—समावेशिता केवल नीतिमा मात्र होइन, व्यवहार र संकेतमा पनि देखिनुपर्छ। बालेनको यो कदम त्यसतर्फको एक प्रयासका रूपमा देखिएको छ, जसको प्रभाव र परिणाम भने समयसँगै अझ स्पष्ट हुँदै जानेछ।
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार।
