काठमाडौं । नेपाल–चीन सीमावर्ती क्षेत्रअन्तर्गत तिब्बतको छोचेन खोला आसपासका हिमनदी क्षेत्रमा थप हिमपहिरो वा हिमखस्ने जोखिम अझै कायमै रहेको चिनियाँ जलस्रोत मन्त्रालयले जनाएको छ ।
पछिल्लो समय नदीमा देखिएको बाढी तथा मलबे बहावको अवस्था केही सामान्य बन्दै गए पनि आसपासका हिमनदी र हिमतालमा देखिन सक्ने सम्भावित परिवर्तनप्रति भने उच्च सतर्कता आवश्यक रहेको चिनियाँ पक्षले जनाएको हो । चिनियाँ सञ्चारमाध्यम सीसीटीभी न्यूजलाई उद्धृत गर्दै ग्लोबल टाइम्सले जनाएअनुसार, दक्षिणपश्चिम चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रअन्तर्गत ग्यारोङ काउन्टीमा देखिएको हिमतालसहितको बाढी र मलबे बहावसँग सम्बन्धित जोखिमको निरन्तर मूल्यांकन भइरहेको छ । चिनियाँ जलस्रोत मन्त्रालयले घटनासँग जोडिएका सम्भावित जोखिमको ‘फुल–चेन’ अध्ययनलाई अघि बढाउँदै विशेषज्ञहरूसँग निरन्तर परामर्श गरिरहेको जनाएको छ ।
मन्त्रालयका अनुसार हालै गरिएको रिमोट सेन्सिङ तस्बिरको तुलनात्मक विश्लेषणबाट ग्यारोङ त्साङ्पो नदी बेसिनमा यसअघि पहिचान गरिएका १४ वटा हिमतालको पानीको सतहमा उल्लेखनीय परिवर्तन देखिएको छैन । ती हिमतालहरू हाल समग्रमा स्थिर अवस्थामा रहेको चिनियाँ पक्षको निष्कर्ष छ । हिमतालको पानीको सतहमा ठूलो परिवर्तन नदेखिनुलाई तत्काल ठूलो जोखिमको संकेत नदेखिएको रूपमा लिइए पनि त्यसले जोखिम पूर्ण रूपमा टरेको भने नहुने अधिकारीहरूले बताएका छन् । हिमनदी तथा हिमताल रहेको उच्च हिमाली क्षेत्रमा मौसम, तापक्रम, हिमको अवस्था र पहिरोका कारण छोटो समयमा नै नदीको बहावमा ठूलो परिवर्तन आउन सक्ने भएकाले निगरानीलाई निरन्तरता दिइएको हो ।
मंगलबार बिहान ८ बजे खिचिएको ड्रोन तस्बिरले नेपालतर्फ छोचेन खोला नदीमा बनेको प्रभाव क्षेत्रमा जम्मा भएको पानीको ठूलो हिस्सा बगिसकेको देखाएको चिनियाँ पक्षले जनाएको छ । यसअघि हिमनदी तथा मलबे खस्दा नदीको बहावमा अवरोध सिर्जना भई ठूलो मात्रामा पानी तथा मलबे जम्मा भएको थियो । तर पछिल्लो ड्रोन अवलोकनमा सो क्षेत्रमा जम्मा भएको पानीको अधिकांश हिस्सा बगिसकेको र प्रभाव क्षेत्रभन्दा तलतर्फको नदीसमेत अहिले सामान्य रूपमा बगिरहेको देखिएको छ । यसले तत्काल नदीको बहावसँग जोडिएको जोखिम केही कम भएको संकेत गरे पनि आसपासका हिमनदीमा रहेको जोखिम भने कायमै रहेको चिनियाँ जलस्रोत मन्त्रालयको भनाइ छ । विशेषगरी प्रभाव क्षेत्र वरपरका हिमनदीमा हिमखस्ने वा हिमपहिरो जाने सम्भावना अझै उच्च रहेको भन्दै मन्त्रालयले सतर्क रहन आग्रह गरेको छ ।
हिमनदीबाट ठूलो परिमाणमा हिउँ, चट्टान र मलबे खसेर नदीमा मिसिँदा केही समयमै नदीको बहाव अवरुद्ध हुन सक्छ । त्यसपछि माथिल्लो क्षेत्रमा पानी जम्मा हुँदै जाँदा अचानक बाँध फुटेजस्तो गरी तलतर्फ ठूलो वेगमा पानी र मलबे आउन सक्ने जोखिम हुन्छ । उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने यस्ता घटनालाई सामान्य नदी बाढीभन्दा फरक र बढी जटिल प्राकृतिक विपद्का रूपमा लिइन्छ । छोचेन खोला क्षेत्रमा यसअघि भएको घटनाले पनि यही जोखिमलाई सतहमा ल्याएको छ । हिमनदी तथा मलबे नदीमा खस्दा नदीको प्राकृतिक बहाव प्रभावित भएको थियो । पानी र मलबेको मिश्रित बहावले तल्लो क्षेत्रमा समेत असर पार्न सक्ने भएकाले नेपालतर्फका नदी तथा बस्तीहरूमा पनि यसको प्रभावबारे चासो बढेको थियो ।
पछिल्लो ड्रोन तस्बिरमा पानीको ठूलो हिस्सा बगिसकेको देखिएपछि तत्कालको जलप्रवाहको अवस्था तुलनात्मक रूपमा सामान्य बनेको चिनियाँ पक्षको भनाइ छ । तर नदी सामान्य देखिनु मात्रले माथिल्लो क्षेत्रमा रहेका सबै जोखिम समाप्त भएको मान्न नसकिने भएकाले हिमनदी तथा हिमतालको अवस्थालाई मुख्य निगरानीको विषय बनाइएको छ । चिनियाँ जलस्रोत मन्त्रालयले घटनास्थल र त्यस आसपासका हिमताल तथा हिमनदीको अवस्थामाथि निरन्तर निगरानी गरिरहेको जनाएको छ । रिमोट सेन्सिङ तस्बिर, ड्रोन अवलोकनलगायत प्रविधिको प्रयोग गरेर पानीको सतह, नदीको बहाव तथा हिमनदी क्षेत्रमा भइरहेको परिवर्तनको अध्ययन भइरहेको छ । आवश्यक परेमा विशेषज्ञहरूको टोलीमार्फत थप अध्ययन र जोखिम मूल्यांकन गर्ने तयारीसमेत रहेको जनाइएको छ ।
ग्यारोङ त्साङ्पो नदी बेसिनमा पहिचान भएका १४ वटा हिमतालको अवस्था स्थिर देखिनुलाई पनि चिनियाँ पक्षले महत्वपूर्ण सूचकका रूपमा लिएको छ । हिमतालको पानीको सतहमा असामान्य वृद्धि वा कमी देखिएमा त्यसले माथिल्लो क्षेत्रमा पानी जम्मा हुने, हिमताल फुट्ने वा नदीको बहावमा अचानक परिवर्तन आउने सम्भावनाबारे संकेत गर्न सक्छ । त्यसैले यी हिमतालको नियमित अनुगमनलाई जोखिम व्यवस्थापनको महत्वपूर्ण हिस्सा मानिएको छ ।
नेपाल–चीन सीमावर्ती उच्च हिमाली क्षेत्रमा पछिल्लो समय प्राकृतिक विपद्का घटनाले सीमापार प्रभावको सम्भावनासमेत देखाएको छ । तिब्बततर्फ हुने हिमपहिरो, हिमतालमा पानीको मात्रा बढ्नु वा नदीको बहावमा अवरोध सिर्जना हुनुको प्रत्यक्ष असर नेपालतर्फका नदीमा पर्न सक्छ । विशेषगरी छोचेन खोला, भोटेकोशी तथा तल्लो क्षेत्रमा जोडिने नदी प्रणालीमा यस्ता घटनाको प्रभाव देखिन सक्ने भएकाले नेपालका सम्बन्धित निकायले पनि माथिल्लो क्षेत्रमा हुने गतिविधिलाई नजिकबाट नियाल्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । यसअघि नेपाल–चीन सीमावर्ती क्षेत्रमा आएको बाढी र मलबे बहावले सीमाक्षेत्रदेखि तल्लो तटीय क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्याएको थियो । नदीमा आएको आकस्मिक बहावले सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना तथा अन्य भौतिक संरचनामा असर पारेको थियो । कतिपय क्षेत्रमा मानिसहरू बेपत्ता हुनुका साथै खोज तथा उद्धार कार्यसमेत चुनौतीपूर्ण बनेको थियो । त्यसैले अहिले पानीको बहाव सामान्य हुँदै गए पनि जोखिम व्यवस्थापनका लागि पूर्वसूचना र निरन्तर निगरानीलाई महत्वपूर्ण मानिएको छ ।
चिनियाँ पक्षले अहिलेको अवस्थालाई तत्काल ठूलो पानीको बहावको जोखिमभन्दा पनि हिमनदी तथा हिमपहिरोको सम्भावनासँग जोडेर हेरेको छ । हिमनदीमा जमेको हिउँ, चट्टान र माटोको संरचना कमजोर हुँदा तापक्रम वा अन्य भौगोलिक कारणले अचानक ठूलो मात्रामा खस्न सक्ने भएकाले त्यसबाट नदीमा पुनः अवरोध सिर्जना हुन सक्ने जोखिम रहन्छ । त्यसैले पछिल्लो अवस्थाले केही राहतको संकेत गरे पनि छोचेन खोला आसपासको जोखिमलाई पूर्ण रूपमा समाप्त भएको मान्न नहुने चिनियाँ पक्षको निष्कर्ष छ । अहिलेको प्राथमिकता हिमतालको पानीको सतह, हिमनदीको स्थिरता र नदीको बहावमा हुने कुनै पनि असामान्य परिवर्तनको तत्काल पहिचान गर्नु रहेको छ ।
चिनियाँ जलस्रोत मन्त्रालयले घटनासँग सम्बन्धित जोखिमको मूल्यांकन, विशेषज्ञ परामर्श र निगरानीलाई निरन्तरता दिने जनाएको छ । यसबाट सम्भावित जोखिमलाई समयमै पहिचान गरी आवश्यक पूर्वतयारी गर्न सकिने अपेक्षा गरिएको छ । पछिल्लो ड्रोन अवलोकनले छोचेन खोला क्षेत्रमा जम्मा भएको पानीको ठूलो हिस्सा बगिसकेको र तलतर्फको नदी सामान्य अवस्थामा फर्किएको देखाए पनि माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा रहेको प्राकृतिक जोखिम भने यथावत् छ । त्यसैले नेपालतर्फ पनि नदीको बहावमा अचानक परिवर्तन आएमा तत्काल सूचना प्राप्त गर्ने, जोखिमयुक्त क्षेत्रमा सतर्कता बढाउने र सम्भावित बाढी तथा मलबे बहावबाट प्रभावित हुन सक्ने क्षेत्रलाई उच्च निगरानीमा राख्ने आवश्यकता छ ।
उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने हिमपहिरो र हिमखस्ने घटना पूर्वानुमान गर्न कठिन हुने भएकाले जोखिमलाई शून्यमा झार्न नसकिने विज्ञहरूको भनाइ छ । यस्तो अवस्थामा नियमित भू–उपग्रह तथा ड्रोन अवलोकन, नदीको बहावको निगरानी र दुई देशबीच सूचना आदानप्रदानलाई प्रभावकारी बनाउन सके सम्भावित क्षति न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ । अहिलेका लागि छोचेन खोला क्षेत्रमा पानीको तत्कालीन अवस्था सामान्य बन्दै गएको देखिए पनि जोखिमको मुख्य स्रोत हिमनदी क्षेत्रमा केन्द्रित रहेको छ । चिनियाँ पक्षले यही कारण निरन्तर निगरानी र विशेषज्ञ मूल्यांकनलाई प्राथमिकता दिएको हो । आगामी दिनमा हिमनदी तथा हिमतालको अवस्था स्थिर रहन्छ वा त्यसमा नयाँ परिवर्तन देखिन्छ भन्ने विषयले नेपाल–चीन सीमावर्ती क्षेत्रको जोखिम अवस्थालाई निर्धारण गर्नेछ ।
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार ।
