अमेरिकाले इरानमा स्थलगत आक्रमण गर्ने धम्की दिइरहँदा यसका लक्ष्यहरू र भौगोलिक विस्तारबारे धेरै प्रश्नहरू बाँकी नै छन् । केही परिदृश्यहरूले खाडीका केही टापुहरूमा केन्द्रित हुने सुझाव दिन्छन् भने अरूले स्थानीय विद्रोही समूहहरूसँग शक्ति बाँड्ने सङ्केत गर्छन् ।
युद्धको सुरुवातमै वासिङ्टनले इरानको ठूलो कुर्द अल्पसंख्यक समूहका विपक्षीहरूलाई समर्थन गरेर ‘प्रोक्सी वार’ (छद्म युद्ध) सुरु गर्ने सोच बनाएको देखिन्थ्यो । इजरायली सञ्चारमाध्यमका रिपोर्टहरूका अनुसार इरानको उत्तरपश्चिमी क्षेत्रमा कुर्द समूहहरूलाई आक्रमणका लागि प्रोत्साहित गर्ने मोसादका सुरुवाती प्रयासहरू सूचना चुहावट र अविश्वासका कारण असफल भए । इरानले त्यस क्षेत्रमा आफ्नो प्रतिरक्षा बलियो बनायो र इराकी कुर्दिस्तानका अधिकारीहरूमाथि दबाब दियो, जहाँ इरानी कुर्द समूहहरू बसोबास गर्छन् ।
गत हप्ता फक्स न्युजसँगको अन्तर्वार्तामा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अमेरिकाले कुर्दहरूलाई हतियार उपलब्ध गराएको स्वीकार गरे । कुर्द वा अन्य जातीय विपक्षी समूहहरूलाई संलग्न गराउने थप कदमहरू अझै पनि छलफलको विषय हुन सक्छन्, किनकि उनको प्रशासन युद्धबाट बाहिरिने रणनीति खोजिरहेको छ । तेहरानलाई कमजोर बनाउन स्थानीय विद्रोहहरूलाई प्रोत्साहन गर्नु राम्रो योजना जस्तो देखिन सक्छ तर के यसले काम गर्ला ?
इरानका कमजोर पक्षहरू
शत्रुको शिविरमा जातीय वा धार्मिक तनाव भड्काउनु पुरानो सैन्य रणनीति हो, जसलाई अमेरिका आफैँले मध्यपूर्वमा धेरैपटक प्रयोग गरिसकेको छ । ट्रम्प सम्भवतः तेहरानको शासनमाथि प्रभाव जमाउने र यसको सैन्य क्षमतालाई छरपस्ट पार्ने उपायहरू खोजिरहेका छन् । इरानको आन्तरिक दरारहरूले त्यसका लागि केही अवसरहरू प्रदान गरे जस्तो देखिन सक्छ ।
विगत ३ दशकमा तेहरान देशको सीमावर्ती क्षेत्रमा रहेका विभिन्न अल्पसंख्यक जनसंख्याका बढ्दो गुनासोहरूलाई सम्बोधन गर्न असफल भएको छ । शिया बहुल राज्यमा सुन्नी अरब, कुर्द र बलुचीहरू सीमान्तकृत महसूस गर्छन्, जबकि अरब र कुर्द शिया मुस्लिमहरू जातीय फारसीहरूद्वारा भेदभाव गरिएको अनुभव गर्छन् । यसले गर्दा विगत ३ दशकमा सशस्त्र विद्रोहसहित विभिन्न सरकार विरोधी आन्दोलनहरू भएका छन् ।
इराकमा आधारित कुर्द सशस्त्र समूहहरूले उत्तरपश्चिमी इरानमा दशकौँदेखि गतिविधि सञ्चालन गर्दै आएका छन् । कुर्द क्षेत्रहरूले ठूला विरोध प्रदर्शनहरू पनि देखेका छन्, जसमध्ये सबैभन्दा पछिल्लो सन् २०२२ को शरद ऋतुमा तेहरानमा नैतिकता प्रहरीको हातबाट १ कुर्द महिलाको मृत्यु भएपछि भएको थियो ।
अन्य सशस्त्र समूहहरू पनि सक्रिय छन् । सन् २०१८ मा अहवाज सहरमा सैन्य परेडमा भएको आक्रमणमा २९ जना मारिएका थिए; एक अरब पृथकतावादी समूहले यसको जिम्मेवारी लिएको थियो । सन् २०१९ मा जैश अल अदल समूहका बलुची विद्रोहीहरूले आईआरजीसीका सदस्यहरू बोकेको बसमा आक्रमण गर्दा कम्तीमा २७ जनाको ज्यान गएको थियो । सोही समूहले सन् २०२३ मा प्रहरी चौकीमा गरेको आक्रमणमा ११ सुरक्षाकर्मी मारिएका थिए । त्यसपछि सन् २०२४ मा दक्षिणपूर्वी शहर केर्मानमा दिवंगत जनरल कासिम सुलेमानीको शोक सभामा भएको बम विष्फोटमा कम्तीमा ९० जनाको मृत्यु भयो; आईएसआईएलले यसको जिम्मेवारी लियो ।
यी सबै घटनाहरूले इरानको सीमावर्ती क्षेत्रका कमजोरीहरू उजागर गर्छन्, जसलाई यसका शत्रुहरूले लामो समयदेखि उपयोग गर्ने प्रयास गर्दै आएका छन् । यदि ट्रम्पले सोही बाटो रोज्ने निर्णय गरेमा उनले जातीय–धार्मिक विद्रोह भड्काएर तेहरानका अधिकारीहरूलाई कमजोर पार्न खोज्नेहरूको अनुभवबाट पाठ सिक्नुपर्छ ।
इराकका राष्ट्रपति सद्दाम हुसेन तीमध्ये एक थिए । जब उनले सन् १९८० मा इरानमाथि आक्रमण गर्ने निर्णय गरे, उनले इस्लामिक गणतन्त्रले राजतन्त्रात्मक शासनबाट विरासतमा पाएको कुर्द र अरबहरू बिचको जातीय अशान्तिमा अवसर देखेका थिए । सद्दाम हुसेनले दुवै अल्पसंख्यकहरूमाझ विद्रोहलाई प्रोत्साहित गरे ।
इराकी सेना इरानी भूमिमा प्रवेश गर्दासम्म इरानको कुर्द डेमोक्रेटिक पार्टी (केडीपी)ले सन् १९७९ मा भर्खरै बनेको इस्लामिक गणतन्त्रविरुद्ध विद्रोह सुरु गरिसकेको थियो । इराकले अन्ततः हतियार र आर्थिक सहयोग उपलब्ध गरायो, जसले केडीपीलाई केही क्षेत्र कब्जा गर्न र महिनौँसम्म टिकिरहन सक्षम बनायो तर आन्तरिक कलह र तेहरानले क्रान्तिकारी गार्डमार्फत चलाएको क्रूर अभियानले सन् १९८२–८३ सम्ममा विद्रोहलाई दबाउन सफल भयो ।
सद्दामले दक्षिणका अरबहरूलाई पनि विद्रोह गराउन प्रयास गरे, केही इरानी अरब पृथकतावादी समूहहरूले सन् १९८० मा इरानी सहर खोर्रामशहरको युद्धमा इराकी सेनाको पक्षमा लडेका थिए । तर सुन्नी अरब समुदाय ठूलो संख्यामा सहभागी भएन । शिया अरबहरूमा विदेशी आक्रमणमा सहभागी हुने कुनै इच्छा थिएन, जुन सुन्नी–प्रभुत्व भएको इराकी शासनद्वारा सुरु गरिएको थियो । फलस्वरूप सद्दामले चाहे जस्तो ठूलो अरब विद्रोह कहिल्यै हुन सकेन ।
२० वर्षपछि अमेरिकी राष्ट्रपति जर्ज डब्लु बुशले इरानविरुद्ध यस्तै रणनीति प्रयोग गर्ने प्रयास गरे । उनले सीआईए र अन्य गुप्तचर निकायहरूलाई इरानमा गोप्य अपरेसनहरू गर्न र केही विपक्षी सशस्त्र समूहहरूलाई पैसा र उपकरणहरू पठाउन अधिकार दिए ।
सद्दाम जस्तै बुश पनि इरानमा विद्रोह भड्काउन असफल भए । यो इस्लामिक गणतन्त्रले सुरक्षा स्थिति छिटो र निर्णायक रूपमा सम्हाल्न सकेकाले मात्र होइन, बरु विद्रोह जगाउने प्रयासहरूले कहिल्यै पर्याप्त गति लिन नसकेकाले पनि हो । यसको कारण यो हो कि इरानका अल्पसंख्यकहरूको एउटा हिस्सा राष्ट्रको मूल र कुलीन वर्गमा राम्रोसँग एकीकृत छ । इरानमा जातीय–धार्मिक पहिचान र सामाजिक–आर्थिक यथार्थहरू यति जटिल छन् कि फारसी बहुसंख्यकले जातीय दमन गरेको भन्ने सरल ‘ब्ल्याक–एन्ड–ह्वाइट’ भाष्य त्यहाँ फिट हुँदैन ।
आजको सफलताको सम्भावना
इरान विरुद्धको युद्ध सुरु भएको १ महिनाभन्दा बढी भइसक्दा शासनको नेतृत्व सिध्याएर इरानमा जनविद्रोह गराउने अमेरिकी र इजरायली प्रयासहरू असफल भएको अब स्पष्ट भइसकेको छ ।
यस समयमा जातीय विद्रोह भड्काउने कुनै पनि प्रयास बढी सफल हुनेछ भन्ने संकेत गर्ने केही पनि छैन । पृथकतावादी समूहहरूलाई अमेरिका–इजरायलले दिने समर्थन स्थानीय स्तरका तोडफोड वा साना झडपभन्दा अगाडि बढ्ने सम्भावना छैन ।
यसले अमेरिका र इजरायलसँगको लडाइँबाट इरानको महत्त्वपूर्ण सैन्य स्रोत र ध्यान विचलित गर्ने छैन, किनकि इरानले ‘टेक्नो–गुरिल्ला’ युद्ध लडिरहेको छ, जहाँ उसका सबैभन्दा मूल्यवान हतियारहरू मिसाइल र ड्रोन हुन्, स्थल सेना होइन ।
यसबाहेक पाकिस्तान र टर्की लगायतका प्रमुख सहयोगीहरूबाट पृथकतावादी समूहहरूलाई अमेरिकी समर्थन दिने कुरामा ठूलो क्षेत्रीय विरोध छ । इस्लामावादले आफ्नो देशको दक्षिण–पश्चिममा बलुच पृथकतावादीहरूद्वारा गरिएका आफ्नै हिंसात्मक आक्रमणहरू झेलिरहेको छ । यसैबिच अङ्काराका लागि कुर्द समूहहरूलाई दिइने कुनै पनि समर्थनको विषय देशको कुर्द क्षेत्रहरूमा रहेको आफ्नो लामो अशान्तिको इतिहासका कारण अत्यन्त संवेदनशील छ ।
इराक पनि यस्ता गतिविधिहरूलाई समर्थन गर्न हिच्किचाउनेछ । बगदाद सरकार र कुर्दिस्तान क्षेत्रीय सरकारले इराकी भूमिमा इरानी कुर्दहरूका लागि अमेरिका–इजरायली समर्थन हुन दिएर इरानबाट हुने प्रतिशोधको जोखिम मोल्ने छैनन् ।
जातीय विद्रोह भड्काउनु कागजमा राम्रो रणनीति जस्तो देखिए तापनि वास्तवमा ट्रम्प प्रशासनका लागि अर्को विपत्तिको सूत्र हुनेछ, जो पहिले नै इरानसँगको युद्धमा पर्याप्त असफलताहरू झेलिरहेको छ ।
(अलजजिराका लेखक इब्राहिम क्यालिफोर्निया स्टेट युनिभर्सिटी सान मार्कोसमा मध्यपूर्व इतिहासका सहप्राध्यापक हुन् ।)
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार।
