काठमाडौं । बीपी कोइराला नेपाली राजनीतिका यस्ता बिरल नेता हुन् जसले राणाशासनविरुद्धको संघर्ष, लोकतन्त्रको पुनःस्थापना, राष्ट्रिय मेलमिलाप र सामाजिक न्यायलाई एउटै राजनीतिक कडीमा जोडे ।
नेपाली कांग्रेसले आज आफ्नो ऐतिहासिक विश्वसनीयता पुनःस्थापित गर्न बीपीको लोकतान्त्रिक समाजवादलाई व्यवहारमा उतारेर युवालाई निर्णायक नेतृत्वमा ल्याउनुपर्छ । बीपीका लागि लोकतन्त्र निर्वाचन जित्ने वा सत्ता प्राप्त गर्ने माध्यम थिएन । उनका लागि त लोकतन्त्र नागरिक स्वतन्त्रता, संविधानको शासन, संस्थागत शक्ति, बहुलवाद, विचारको स्वतन्त्रता र जनताको अधिकारको संरक्षण थियो । उनले लोकतन्त्रलाई संस्कृतिका रूपमा हेरे जहाँ सत्ताधारीले विपक्षीको सम्मान गर्ने, राज्यले नागरिकको अधिकार सुरक्षित गर्ने र नागरिकले संस्थाप्रति जिम्मेवारी बोक्ने अवस्था आवश्यक हुन्छ ।
बीपीको समाजवाद राज्यद्वारा सबै कुरा नियन्त्रण गर्ने अर्थमा थिएन । उनको लोकतान्त्रिक समाजवादले राजनीतिक स्वतन्त्रतासँगै आर्थिक असमानता घटाउने, स्रोत–साधनको न्यायोचित वितरण गर्ने, श्रमिक र गरिबको हक बलियो बनाउने तथा शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षाको पहुँच विस्तार गर्ने कुरालाई जोड्थ्यो । यस दृष्टिले जनसहभागिता, स्रोतको न्यायोचित बाँडफाँड र सामाजिक कल्याणलाई महत्त्व दिन्छ ।
उनको राजनीतिः तेस्रो आधार राष्ट्रियता थियो । बीपीका लागि राष्ट्रियता भनेको साँघुरो जातीयता वा सत्तावादी नारा नभएर नेपालको स्वतन्त्रता, भूमि र जनताको सामूहिक स्वाभिमानको रक्षा हो । राष्ट्रिय हितलाई दलगत स्वार्थभन्दा माथि राख्ने, बाह्य सम्बन्धमा सन्तुलन र स्वाभिमान कायम गर्ने र आन्तरिक द्वन्द्वलाई संवादबाट समाधान गर्ने उनको सोच आज पनि सान्दर्भिक छ । राष्ट्रिय मेलमिलापको उनको अवधारणा प्रतिशोधभन्दा संवाद, सहमति र देशको दीर्घकालीन हितमा आधारित थियो ।
कांग्रेसको ऐतिहासिक विरासत
नेपाली कांग्रेस नेपालको सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक राजनीतिक शक्ति हो । यसले राणाशासनको अन्त्य, प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना, २०४६ सालको जनआन्दोलन र लोकतान्त्रिक संरचनाको विस्तारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । तर इतिहास मात्रले पार्टीलाई भविष्यमा उभ्याएर राख्दैन । इतिहासलाई वर्तमानका चुनौतीसँग जोडेर नवीकरण गर्नुपर्छ ।
बीपीको विचार कांग्रेसको वैचारिक केन्द्र बनेको भनिए पनि त्यसको व्याख्या र प्रयोगमा भने भिन्नता देखिन्छ । कांग्रेसभित्र बीपीको परम्परागत लोकतान्त्रिक समाजवाद कायम राख्ने कि बदलिँदो आर्थिक र सामाजिक परिस्थितिअनुसार यसलाई सामाजिक लोकतन्त्रका रूपमा परिभाषित गर्ने भन्ने बहस चर्किएको छ । यो बहस स्वाभाविक हो तर यसलाई व्यक्तिगत शक्तिसंघर्षका रूपमा नभई नेपालको भविष्यका लागि नीतिगत बहसका रूपमा अघि बढाउनुपर्छ ।
नीतिगत निरन्तरताको अर्थ
बीपीको विचारको निरन्तरता भन्नाले पुराना भाषण दोहोऱ्याउनु होइन । यसको अर्थ हो— उनका मूल्य र सिद्धान्तलाई आजका वास्तविक समस्यामा अनुवाद गर्नु । लोकतन्त्र, समाजवाद र राष्ट्रियता आज पनि उपयोगी छन्, तर तिनको अभिव्यक्ति बदलिएको छ । बेरोजगारी, विदेश पलायन, महँगी, भ्रष्टाचार, डिजिटल असमानता, जलवायु संकट र शासनप्रतिको अविश्वास युवा पुस्ताका मुख्य चिन्ता बनेका छन् ।
कांग्रेसको नीतिगत निरन्तरता निम्न क्षेत्रमा स्पष्ट हुनुपर्छ –
रोजगारी र अर्थतन्त्र
उत्पादन, कृषि आधुनिकीकरण, साना तथा मझौला उद्यम, पर्यटन, ऊर्जा, सूचना प्रविधि र उद्यमशीलतालाई प्राथमिकता दिने । विदेश पलायनलाई रोक्न आवेदन माग्नेमात्र होइन घरैमा रोजगारीको वातावरण बनाउने ।
शिक्षा र सीप
विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर सुधार, व्यावसायिक तालिम, अनुसन्धान र डिजिटल सीपलाई रोजगारीसँग जोड्ने ।
स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षा
गुणस्तरीय सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवा, वृद्धवृद्धा, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, गरिब तथा विपन्न परिवारको सुरक्षा सञ्जाल विस्तार गर्ने ।
सुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण
सार्वजनिक सेवालाई पारदर्शी, समयबद्ध र जवाफदेही बनाउने, भ्रष्टाचारविरुद्धको संस्थागत क्षमता बलियो बनाउने ।
समावेशिता
महिला, दलित, जनजाति, मधेसी, थारू, मुस्लिम, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र पिछडिएका क्षेत्रका नागरिकको सार्थक प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने ।
संघीयता र स्थानीय सबलीकरण
स्थानीय तहलाई क्षमता, स्रोत र जवाफदेहीका साथ बलियो बनाउने ।
जलवायु र दिगो विकास
विपद् जोखिम न्यूनीकरण, वातावरणीय संरक्षण र हरित अर्थतन्त्रलाई विकासको मुख्य आधार बनाउने ।
बीपीको समाजवाद आजको भाषामा भन्दा यस्तो हुनुपर्छ – बजारलाई उत्प्रेरणा दिने, तर राज्यले शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा र न्यायपूर्ण अवसरको ग्यारेन्टी गर्ने । यसरी नै लोकतान्त्रिक समाजवादलाई वर्तमान अर्थतन्त्रसँग मिलाउन सकिन्छ ।
आज कांग्रेस किन चुनौतीमा छ ?
कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो चुनौती विचारको कमी नभएर विचार र व्यवहारबीचको दूरी हो । जनताले पार्टीबाट नारा होइन, परिणाम खोज्छन्— रोजगारी, सस्तो र गुणस्तरीय सेवा, इमानदार नेतृत्व, सुरक्षा र भविष्यको भरोसा । जब नागरिकले राजनीतिक दलभित्र एकता, आन्तरिक लोकतन्त्र र सेवाभाव देख्दैनन् तब उनीहरूको विश्वास घट्छ ।
हालका सार्वजनिक बहसहरूले कांग्रेसभित्र एकता, आन्तरिक लोकतन्त्र र पुस्तान्तरणको आवश्यकता स्पष्ट रूपमा उठाएका छन् । आन्तरिक लोकतन्त्र पनि यसको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । पार्टी सदस्यले सदस्यता लिने स्पष्ट प्रक्रिया, महाधिवेशनमा सहभागिता, निर्णयको जानकारी, न्यायोचित उम्मेदवारीको अवसर र गुनासो सुनुवाइको भरपर्दो माध्यम पाउनुपर्छ ।
युवाको सहभागिता – नारा होइन, अधिकार
युवा कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो सम्भावित शक्ति हो । तर युवालाई सभा भर्ने, झन्डा बोक्ने, सामाजिक संजाल चलाउने वा चुनावी प्रचारमा खटाउने शक्तिका रूपमा हेर्नु पर्याप्त छैन । उनीहरूलाई नीति निर्माण, उम्मेदवार छनोट, संगठन सञ्चालन र नेतृत्वको तहमा वास्तविक अधिकार दिनुपर्छ । युवा पुस्ताले सम्मान, अवसर, पारदर्शिता, जवाफदेही र निर्णय प्रक्रियामा सार्थक सहभागिता खोज्छन् ।
नेपाली कांग्रेसले हाल युवा प्रतिनिधित्वलाई संस्थागत गर्ने प्रयास गरेको छ । पार्टीको विधान संशोधनपछि वडादेखि केन्द्रीय कार्यसमितिसम्म ३५ वर्षमुनिका युवाका लागि आरक्षित स्थानको व्यवस्था भएको छ । केन्द्रीय कार्यसमितिमा २१ स्थान युवाका लागि आरक्षित छन् ।
कम्तीमा १३ हजार ४८३ जना ३५ वर्षमुनिका व्यक्तिलाई वडादेखि केन्द्रसम्मका समितिमा स्थान सुनिश्चित गरिएको छ । यो महत्त्वपूर्ण सुरुवात हो तर यसलाई संख्यात्मक कोटामा सीमित राख्नु हुँदैन ।
– कांग्रेसले युवाको सहभागिता वास्तविक बनाउन युवालाई वडा, पालिका, जिल्ला, प्रदेश र केन्द्रमा सदस्यमात्र होइन निर्णायक पदमा पनि राख्ने ।
– उम्मेदवार छनोटमा योग्यता, सार्वजनिक छवि, स्थानीय काम र जनसम्पर्कलाई आधार बनाउने ।
– आन्तरिक निर्वाचनलाई प्रतिस्पर्धी, पारदर्शी र नियमित बनाउने ।
– युवा नीति मञ्च, अनुसन्धान समूह, नीति विश्लेषण कक्षा र स्थानीय समस्या समाधान कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने ।
– विदेशमा रहेका युवा, फर्किएका विद्यार्थी, उद्यमी र प्राविधिक विज्ञहरूको ज्ञान तथा पुँजीलाई पार्टीको नीतिसँग जोड्ने ।
– पार्टीका बजेट, निर्णय, कार्यक्रम र प्रगति विवरणलाई डिजिटल माध्यमबाट अधिक खुला बनाउने ।
– युवा नेतृत्वलाई तालिम, मार्गदर्शन र जिम्मेवारी दिएर तयार गर्ने ।
कांग्रेसका युवा प्रतिनिधिहरूले पनि महाधिवेशनले पार्टीका विचार, संगठन र कार्यक्रमका स्पष्ट नीति तय गर्नुपर्ने माग राखेका छन् । यसको अर्थ युवाले पदमात्र खोजेका नभएर आफ्नो चिन्ता र सोचलाई पार्टीको नीतिमा समेटिने अपेक्षा गरेका हुन् ।
पुस्तान्तरण र अनुभवको सन्तुलन
युवाको नेतृत्व भनेको उमेर परिवर्तनमात्र होइन । यो राजनीतिक संस्कार, कार्यशैली, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वको परिवर्तन पनि हो । त्यसैले अनुभव भएका अग्रज पुस्ता र ऊर्जा, नयाँ दृष्टि तथा प्राविधिक दक्षता भएको युवा पुस्ताबीच प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्य आवश्यक छ ।
अग्रज पुस्ताको भूमिका अनुभव, संस्थागत स्मृति, राजनीतिक शालीनता र संकटकालीन मार्गदर्शन दिनु हुन सक्छ । युवा पुस्ताको भूमिका भने नयाँ प्रश्न उठाउने, नयाँ प्रविधि प्रयोग गर्ने, जनतासँग सीधा संवाद गर्ने र परिणाममुखी राजनीति अघि बढाउने हुनुपर्छ । “आजका युवा भोलिका नेता“ भन्ने पुरानो ढाँचालाई फेरेर उनीहरूलाई आजकै नेतृत्व निर्माणको प्रक्रियामा समावेश गर्नुपर्छ ।
बीपीको मार्गमा अघि बढ्ने उपाय
नेपाली कांग्रेसले बीपीको विरासतलाई सम्मान गर्न निम्न कार्यलाई प्राथमिकता दिन सक्छ :
– वैचारिक स्पष्टता – लोकतान्त्रिक समाजवादलाई आजको अर्थतन्त्र, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षासँग जोडेर पुनःपरिभाषित गर्ने ।
– संगठनात्मक सुधार – आन्तरिक निर्वाचन, सदस्यता व्यवस्थापन, कार्यकर्ता सम्मान र पारदर्शी निर्णय प्रक्रिया सुदृढ गर्ने ।
– युवा नेतृत्व विकास – युवालाई कोटामा मात्र सीमित नराखी नीति, संगठन र चुनावी नेतृत्वमा जिम्मेवारी दिने ।
– जनसेवामा केन्द्रित राजनीति – हरेक स्थानीय एकाइले एउटा पहिचानयोग्य जनसेवा वा विकास कार्यक्रम चलाउने ।
– राष्ट्रिय सहमति – राष्ट्रिय हित, संविधानको संरक्षण, सामाजिक सद्भाव र लोकतान्त्रिक संस्थाको रक्षामा सबै पक्षसँग संवाद गर्ने ।
– परिणाममुखी नेतृत्व – नेताहरूले आफ्नो क्षेत्र, जिम्मेवारी र प्रतिबद्धताको सार्वजनिक मूल्यांकन स्वीकार गर्ने ।
निष्कर्ष
बीपी कोइरालाको विचारले नेपाली कांग्रेसलाई तीन स्पष्ट दिशानिर्देश दिन्छ — लोकतन्त्रलाई संस्थागत बनाउने, समाजवादलाई जनजीविका र सामाजिक न्यायसँग जोड्ने र राष्ट्रियतालाई समावेशी स्वाभिमानका रूपमा व्यवहारमा उतार्ने । आजको कांग्रेसको काम यी मूल्यलाई नयाँ पुस्ताको भाषा, नयाँ प्रविधि र नयाँ आर्थिक वास्तविकतामा अनुवाद गर्नु हो ।
युवालाई निर्णयको टेबलमा राखेर, आन्तरिक लोकतन्त्र बलियो बनाएर र जनसेवालाई राजनीतिको केन्द्रमा राखेरमात्र कांग्रेसले बीपीको विरासतलाई साँचो अर्थमा निरन्तरता दिन सक्छ । बीपीको सम्मान भाषण वा स्मृति सभामा मात्र होइन उनको विचारलाई आजका समस्याको समाधानमा लागु गर्दामात्र हुन्छ ।
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार ।
