काठमाडौं । प्रतिनिधिसभा निर्वाचनअन्तर्गत समानुपातिकतर्फ सिट पाएका राजनीतिक दलहरूलाई निर्वाचन आयोगले तीन दिनभित्र आफ्नो दलबाट सांसद बन्ने उम्मेदवारहरूको नामावली छनोट गरी बुझाउन निर्देशन दिएको छ। आयोगले बिहीबार पत्राचार गर्दै समानुपातिक प्रणालीबाट प्राप्त सिटअनुसार सांसदको नाम सिफारिस गर्न दलहरूलाई समयसीमा तोकेको हो। आयोगका अनुसार समानुपातिक प्रणालीतर्फको मतगणना पूरा भएपछि दलहरूले प्राप्त गरेको मत प्रतिशतका आधारमा सिट बाँडफाँट गरिएको छ। सोही आधारमा कुन दलले कति सिट पाउने भन्ने टुंगो लागिसकेको छ। अब दलहरूले आयोगमा यसअघि बुझाएको बन्दसूची (क्लोज्ड लिस्ट) भित्रबाट संविधान र कानुनी प्रावधानअनुसार प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्दै सांसदका नाम छनोट गर्नुपर्नेछ।
निर्वाचन आयोगले दिएको निर्देशनअनुसार दलहरूले तीन दिनभित्र नामावली पेश गर्नुपर्नेछ। तोकिएको समयसीमाभित्र नाम नबुझाएमा आयोगले कानुनअनुसार प्रक्रिया अघि बढाउने चेतावनी पनि दिएको छ। आयोगले दलहरूलाई पत्राचार गर्दै समानुपातिक प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न संविधानले तोकेको मापदण्ड पालना गर्न पनि आग्रह गरेको छ। आयोगले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार यसपटक प्रतिनिधिसभाको समानुपातिकतर्फ कुल ११० सिटमध्ये ६ वटा राजनीतिक दलले सिट पाएका छन्। सबैभन्दा धेरै सिट राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले प्राप्त गरेको छ। रास्वपाले समानुपातिकतर्फ ५७ सिट प्राप्त गरेको आयोगले जनाएको छ।
यसैगरी दोस्रो ठूलो सिट नेपाली कांग्रेसले पाएको छ। कांग्रेसले समानुपातिकतर्फ २० सिट प्राप्त गरेको छ। त्यस्तै नेकपा (एमाले) ले १६ सिट प्राप्त गरेको छ भने नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीले ९ सिट पाएको छ। त्यसैगरी श्रम संस्कृति पार्टी र राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) ले समानुपातिकतर्फ ४–४ सिट प्राप्त गरेका छन्। यसरी कुल ६ दलले समानुपातिक प्रणालीबाट प्रतिनिधिसभामा प्रतिनिधित्व गर्ने निश्चित भएको छ। समानुपातिक प्रणाली नेपालको संसदीय निर्वाचन प्रणालीको महत्वपूर्ण भाग मानिन्छ। यस प्रणालीको उद्देश्य समाजका विभिन्न वर्ग, समुदाय र क्षेत्रको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नु हो। संविधानले समानुपातिक प्रणालीमार्फत महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी, थारू, मुस्लिम, पिछडिएको क्षेत्र तथा अल्पसंख्यक समुदायको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ।
यस कारण दलहरूले उम्मेदवार छनोट गर्दा यी वर्गहरूको समुचित प्रतिनिधित्व हुनेगरी सूची तयार गर्नुपर्ने हुन्छ। आयोगले पनि दलहरूलाई नामावली पठाउँदा समावेशी सिद्धान्त पालना गर्न विशेष ध्यान दिन आग्रह गरेको छ। निर्वाचन आयोगका अधिकारीहरूका अनुसार दलहरूले आयोगमा पहिले नै बुझाएको बन्दसूचीका आधारमा मात्र नाम छनोट गर्न पाउनेछन्। बन्दसूचीमा समावेश नभएका व्यक्तिलाई समानुपातिकतर्फ सांसद बनाउने व्यवस्था कानुनमा छैन। दलहरूले नाम सिफारिस गर्दा बन्दसूचीमा रहेको क्रम, समावेशी प्रतिनिधित्व र कानुनी प्रावधानलाई ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ। यदि कुनै दलले यी प्रावधान पालना नगरेको पाइएमा आयोगले सूची संशोधन गर्न निर्देशन दिन सक्ने व्यवस्था पनि छ।
यसबीच दलहरूभित्र समानुपातिक सांसद बन्ने आकांक्षीहरूको संख्या ठूलो रहेकाले नाम छनोट प्रक्रिया चुनौतीपूर्ण हुने अनुमान गरिएको छ। विशेषगरी ठूलो सिट पाएको रास्वपाभित्र कसलाई सांसद बनाउने भन्ने विषयमा आन्तरिक छलफल तीव्र हुने अपेक्षा गरिएको छ। रास्वपाले ५७ सिट प्राप्त गरेकाले प्रतिनिधिसभामा समानुपातिकतर्फ सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्ने देखिएको छ। यसले संसदको शक्ति सन्तुलनमा पनि महत्वपूर्ण प्रभाव पार्ने विश्लेषण गरिएको छ। नेपाली कांग्रेस, नेकपा (एमाले) र अन्य दलहरूका लागि पनि समानुपातिक सांसद छनोट महत्त्वपूर्ण विषय बनेको छ। दलहरूले पार्टीभित्रका विभिन्न समूह, क्षेत्र र समुदायलाई सन्तुलन मिलाएर प्रतिनिधित्व दिने प्रयास गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
निर्वाचन आयोगले दलहरूले पठाउने नामावली जाँच गरेर कानुनी प्रावधानअनुसार भए नभएको सुनिश्चित गर्नेछ। सबै प्रक्रिया पूरा भएपछि आयोगले समानुपातिकतर्फ निर्वाचित सांसदहरूको अन्तिम सूची सार्वजनिक गर्नेछ। त्यसपछि ती सांसदहरूलाई निर्वाचित भएको प्रमाणपत्र प्रदान गरिनेछ। प्रतिनिधिसभाको कुल २७५ सिटमध्ये १६५ सिट प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणालीबाट र ११० सिट समानुपातिक प्रणालीबाट चयन हुने व्यवस्था छ। प्रत्यक्षतर्फको परिणाम लगभग टुंगिसकेको अवस्थामा अब समानुपातिकतर्फ सांसद छनोट प्रक्रिया अन्तिम चरणमा पुगेको छ। आयोगले दलहरूलाई दिएको तीन दिनको समयसीमा सकिएपछि समानुपातिकतर्फ सांसदको अन्तिम सूची सार्वजनिक गर्ने तयारी गरेको जनाएको छ। यससँगै प्रतिनिधिसभाको नयाँ संरचना लगभग पूर्ण हुने अपेक्षा गरिएको छ।
समानुपातिक प्रणालीबाट आउने सांसदहरूले पनि प्रत्यक्ष निर्वाचित सांसदसरह संसदमा भूमिका निर्वाह गर्नेछन्। उनीहरू कानून निर्माण, सरकारको कामको निगरानी तथा जनताका मुद्दा उठाउने कार्यमा सहभागी हुनेछन्। यसरी निर्वाचन आयोगले समानुपातिकतर्फ सिट बाँडफाँटको टुंगो लगाएसँगै अब राजनीतिक दलहरू सांसद छनोटको प्रक्रियामा जुटेका छन्। आगामी केही दिनभित्र दलहरूले बुझाउने नामावलीका आधारमा प्रतिनिधिसभाको अन्तिम संरचना तय हुने देखिएको छ।
प्रक्षेपण दैनिकबाट साभार।
