बेइजिङ । चिनियाँ वैज्ञानिकहरूको नेतृत्वमा गरिएको एक नयाँ अध्ययनले उत्तर अमेरिकाको येलोस्टोन महाज्वालामुखी निर्माणका पछाडि लुकेका शक्तिहरू पत्ता लगाएको छ । यो अध्ययन शुक्रबार ‘विज्ञान’ नामक जर्नलमा प्रकाशित गरिएको हो ।
चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठान अन्तर्गत भूविज्ञान तथा भूभौतिकी संस्थान र इलिनोइस विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले उच्च सटीकताको कम्प्युटर मोडेल प्रयोग गर्दै येलोस्टोन मुनिको म्याग्मा प्रणाली कसरी बनेको हो भन्ने कुरा पहिलोपटक स्पष्ट पारेका छन् ।
येलोस्टोन पृथ्वीका सबैभन्दा चर्चित महाज्वालामुखीहरूमध्ये एक हो । पछिल्ला २१ लाख वर्षमा यसले दुई पटक विशाल विस्फोट गरेको छ । एकपटक करिब २० लाख ८० हजार वर्षअघि र अर्को पटक करिब ६ लाख ३० हजार वर्षअघि भएको थियो । प्रत्येक विस्फोटमा १ हजारदेखि २ हजार ५ सय घन किलोमिटर ठोस पदार्थ बाहिर निस्किएको थियो । यस्ता विशाल विस्फोटहरूले विश्वव्यापी मौसममा ठूलो प्रभाव पार्न सक्छन् र मानव समाजमा गम्भीर असर पुर्याउन सक्छन् ।
वर्षौँदेखि वैज्ञानिकहरूले येलोस्टोन गहिराइबाट माथि आउने तातो चट्टानको ठाडो धारा (चिम्नी जस्तै) बाट सञ्चालित हुन्छ भन्ने विश्वास गर्दै आएका थिए । तर नयाँ अध्ययनले फरक चित्र देखाएको छ। येलोस्टोनको म्याग्मा प्रणाली ठाडो नभई गहिराइतर्फ जाँदा दक्षिणपश्चिमतिर ढल्किएको देखिएको छ ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले उत्तर अमेरिकाको भित्री भागसम्बन्धी उन्नत तथ्यांक र मोडेल प्रयोग गरेर प्राचीन टेक्टोनिक प्लेटको बाँकी भाग (फ्यारालोन स्ल्याब) पूर्वी अमेरिकामुनि गहिराइतर्फ डुबिरहेको पत्ता लगाए । यसरी डुब्दा उक्त स्ल्याबले तलको एस्थेनोस्फियरबाट तातो पदार्थ आफूतिर तान्छ, जसले पश्चिमी किनारादेखि पूर्वतर्फ तातो चट्टानको तीव्र प्रवाह उत्पन्न गराउँछ ।
यो पूर्वतर्फ बग्ने ‘म्यान्टल हावा’ येलोस्टोनमुनि पुग्दा महादेशीय कडा तह (लिथोस्फियर) को साँघुरो भागबाट निस्कन्छ । माथि उक्लँदै गरेको तातो पदार्थ र पूर्वतर्फ बग्ने प्रवाहबीचको तानातानले एस्थेनोस्फियर पग्लिन्छ र ठूलो मात्रामा म्याग्मा उत्पादन हुन्छ ।
यसैबीच, पूर्वतर्फको दबाब र सतही भागबाट पश्चिमतर्फ तानिने शक्तिले लिथोस्फियरभित्र बलियो तनाव सिर्जना गर्छ । यही तनावले लिथोस्फियरलाई चिरा पार्दै ढल्किएको चिम्नी जस्तो मार्ग बनाउँछ, जसबाट म्याग्मा माथितिर उक्लिन्छ ।
अनुसन्धानका प्रमुख लेखक लिउ लिजुनका अनुसार, ‘यस मोडेलका निष्कर्षहरू भौगोलिक चित्रण, चट्टानको रसायन र गुरुत्वीय मापनबाट प्राप्त वास्तविक तथ्यसँग मेल खान्छन् ।’
संस्थानका अनुसन्धानकर्ता काओ जेबिनले भने, ‘यस अध्ययनले परम्परागत ठाडो धारा सिद्धान्तलाई अस्वीकार गरेको छ ।’
वैज्ञानिकहरूका अनुसार, यो नयाँ बुझाइ विश्वका अन्य ज्वालामुखीहरूमा पनि लागू हुन सक्छ, जस्तै चीनको उत्तरपूर्वी क्षेत्रमा रहेको जिङ्पोहु ज्वालामुखी, दक्षिणपूर्वी एसियाको टोबा महाज्वालामुखी, रुसको कामचाट्का क्षेत्रका ज्वालामुखीहरू तथा दक्षिण अमेरिकाको आल्टिप्लानो–पुना क्षेत्रका ज्वालामुखीहरूमा पनि ।
यस अध्ययनले ज्वालामुखी कसरी काम गर्छन् भन्नेबारे नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गरेको छ र भविष्यमा विस्फोट पूर्वानुमान तथा विपद् न्यूनीकरणमा सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
