काठमाडौं । भारतीय सञ्चारमाध्यम फर्स्टपोस्टले नेपालका प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह (बालेन) को भारत भ्रमणको तयारी भइरहेको दाबी गर्दै समाचार प्रकाशित गरेको छ । शनिबार प्रकाशित उक्त समाचारमा दुवै देशबीच भ्रमणको मिति र औपचारिक कार्यसूची तय गर्न कूटनीतिक तहमा छलफल भइरहेको उल्लेख गरिएको छ ।
यद्यपि नेपाल सरकार वा परराष्ट्र मन्त्रालयले यसबारे कुनै औपचारिक जानकारी सार्वजनिक गरेको छैन । फर्स्टपोस्टले कूटनीतिक स्रोतलाई उद्धृत गर्दै प्रधानमन्त्री शाह निकट भविष्यमा भारत भ्रमणमा जाने अपेक्षा गरिएको जनाएको छ । समाचारअनुसार भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले प्रधानमन्त्री शाहलाई नयाँ दिल्ली भ्रमणका लागि निमन्त्रणा दिएका छन् र शाहले उक्त निमन्त्रणा स्वीकार गरिसकेका छन् । तर भ्रमणको निश्चित मिति भने अझै तय भइनसकेको उल्लेख गरिएको छ ।
भारतीय सञ्चारमाध्यमले भ्रमणका क्रममा उठाइने एजेन्डा, भेटवार्ताको स्वरूप तथा दुई देशबीच हुने सम्भावित सहमतिबारे विस्तृत विवरण भने खुलाएको छैन । यद्यपि भ्रमणको औपचारिक कार्यतालिका तयार गर्न दुवै मुलुकका कूटनीतिक संयन्त्रबीच निरन्तर छलफल भइरहेको दाबी गरिएको छ । नेपालमा भने प्रधानमन्त्री शाहको सम्भावित भारत भ्रमणबारे सरकारी तहबाट कुनै औपचारिक प्रतिक्रिया आएको छैन । प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद् कार्यालय, परराष्ट्र मन्त्रालय वा भारतस्थित नेपाली दूतावासले पनि यस विषयमा कुनै जानकारी सार्वजनिक गरेका छैनन् । त्यसैले भारतीय सञ्चारमाध्यममा प्रकाशित समाचारलाई नेपाल सरकारले पुष्टि गरेको अवस्था छैन ।
प्रधानमन्त्री नियुक्त भएपछि हुने भारत भ्रमणलाई नेपाल–भारत सम्बन्धको दृष्टिले विशेष महत्वका साथ हेरिने गरिन्छ। विगतका अधिकांश प्रधानमन्त्रीहरूले पदभार सम्हालेपछि भारतलाई पहिलो भ्रमण गन्तव्य बनाएका उदाहरण छन् । यस कारण पनि फर्स्टपोस्टको समाचारले राजनीतिक र कूटनीतिक वृत्तमा चासो पैदा गरेको छ । नेपाल र भारतबीच खुला सीमा, ऐतिहासिक सम्बन्ध, व्यापार, पारवहन, ऊर्जा, जलस्रोत, पूर्वाधार, सुरक्षा सहकार्य तथा जनस्तरको सम्बन्ध जस्ता विषयहरू सदैव द्विपक्षीय सम्बन्धका प्रमुख आधार मानिन्छन् । उच्चस्तरीय भ्रमणका क्रममा यिनै विषयमा छलफल हुने परम्परा रहँदै आएको छ । त्यसैले प्रधानमन्त्री शाहको भ्रमण भएमा पनि यिनै एजेन्डाहरू प्राथमिकतामा पर्न सक्ने अनुमान गरिएको छ ।
पछिल्ला केही वर्षयता नेपाल–भारत सम्बन्धमा ऊर्जा व्यापारले नयाँ गति लिएको छ । नेपालबाट भारततर्फ विद्युत् निर्यात बढ्दै गएको छ भने सीमापार प्रसारण लाइन विस्तारका परियोजनाहरू पनि अघि बढिरहेका छन् । यसका साथै रेलमार्ग, सडक सञ्जाल, पेट्रोलियम पाइपलाइन, एकीकृत जाँच चौकी तथा सीमा पूर्वाधार निर्माणका विषयमा समेत दुवै देशबीच सहकार्य जारी छ । सम्भावित उच्चस्तरीय भेटवार्तामा यी परियोजनाको प्रगति र आगामी सहकार्यबारे पनि छलफल हुन सक्ने विश्लेषण गरिएको छ ।
यसबाहेक व्यापार घाटा न्यूनीकरण, नेपाली कृषि तथा औद्योगिक उत्पादनको भारतीय बजारमा पहुँच, पर्यटन प्रवद्र्धन, सीमा व्यवस्थापन, बाढी तथा नदी नियन्त्रण, हवाई सम्पर्क विस्तार र लगानी प्रवद्र्धनका विषय पनि द्विपक्षीय वार्ताका नियमित एजेन्डा बन्ने गरेका छन् । यदि प्रधानमन्त्री शाहको भारत भ्रमण तय भयो भने यी विषयहरू पनि छलफलको केन्द्रमा रहने सम्भावना रहेको कूटनीतिक जानकारहरू बताउँछन् ।
नेपाल र भारतबीच समय–समयमा सीमा विवाद, व्यापारिक अवरोध तथा राजनीतिक मतभेद देखिए पनि दुवै देशले उच्चस्तरीय संवादमार्फत सम्बन्धलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउने प्रयास गर्दै आएका छन् । त्यसैले प्रधानमन्त्रीस्तरको भ्रमणलाई द्विपक्षीय विश्वास अभिवृद्धि गर्ने अवसरका रूपमा समेत हेरिन्छ । फर्स्टपोस्टले समाचारमा भ्रमणको मिति तय नभएको स्पष्ट उल्लेख गरेको छ । त्यसैले भ्रमण कहिले हुनेछ भन्ने विषय अझै अनिश्चित रहेको देखिन्छ ।
कूटनीतिक तहमा आवश्यक तयारी पूरा भएपछि मात्र दुवै देशले संयुक्त रूपमा भ्रमणको मिति घोषणा गर्ने सम्भावना रहेको स्रोतहरूको भनाइलाई समाचारमा उद्धृत गरिएको छ । नेपालमा भने यो विषय सार्वजनिक बहसको केन्द्र बनेको छैन । प्रमुख राजनीतिक दल, सरकार वा सम्बन्धित निकायबाट भ्रमणको तयारीबारे कुनै संकेत नआएकाले भारतीय सञ्चारमाध्यमको दाबीलाई लिएर विभिन्न अड्कलबाजी पनि भइरहेका छन्। कतिपयले यसलाई प्रारम्भिक कूटनीतिक तयारीको सूचना मानेका छन् भने कतिपयले औपचारिक पुष्टि नआएसम्म यस्ता समाचारलाई सावधानीपूर्वक हेर्नुपर्ने धारणा व्यक्त गरेका छन् ।
कूटनीतिक अभ्यासअनुसार उच्चस्तरीय भ्रमणको मिति, कार्यसूची र भेटघाटका कार्यक्रम अन्तिम रूप दिएपछि मात्रै दुवै देशका सरकारहरूले औपचारिक घोषणा गर्ने चलन छ । त्यसअघि सञ्चारमाध्यममा विभिन्न स्रोतका आधारमा समाचार प्रकाशित हुने गरे पनि ती सबै विवरण अन्तिम निर्णय नहुन सक्छन् । हालका लागि प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाहको भारत भ्रमणबारे भारतीय सञ्चारमाध्यमले सम्भावना औँल्याए पनि नेपाल सरकारले त्यसको पुष्टि गरेको छैन ।
त्यसैले भ्रमणको मिति, एजेन्डा र औपचारिक कार्यक्रमबारे स्पष्ट तस्वीर आउन अझै केही समय लाग्ने देखिएको छ। दुवै देशका सरकारी निकायबाट आधिकारिक घोषणा भएपछि मात्रै भ्रमणको स्वरूप र त्यसका एजेन्डाबारे निश्चित जानकारी प्राप्त हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार ।
