काठमाडौं । रसुवाको भोटेकोसी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीमा परी मृत्यु भएका तथा अझै पहिचान हुन नसकेका शवको पहिचान प्रक्रियालाई तीव्र बनाउन अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग जुट्न थालेको छ ।
बाढीपछि खोज तथा उद्धारसँगै शवको पहिचान र व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण बन्दै गएपछि नेपालले विभिन्न मित्रराष्ट्रबाट फरेन्सिक विज्ञ, डीएनए परीक्षण उपकरण तथा अत्याधुनिक प्राविधिक सामग्री सहयोगका रूपमा प्राप्त गरिरहेको छ । यसै क्रममा सिंगापुरको ६ सदस्यीय विपद्पीडित पहिचान टोली (डिजास्टर भिक्टिम आइडेन्टीफिकेसन–डीभीआई) नेपाल आइपुगेको छ । भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोसी नदीमा आएको बाढीमा परी मृत्यु भएका व्यक्तिको शव पहिचान तथा व्यवस्थापनमा सघाउन सिंगापुरको टोली नेपाल आएको हो ।
परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ता लोकबहादुर पौडेल क्षेत्रीका अनुसार सिंगापुरबाट डीएनए परीक्षणका उपकरणसहित थप १३ जना सदस्य बुधबार नेपाल आइपुगेका छन् । यससँगै सिंगापुरबाट नेपाल आएको टोलीको संख्या १९ पुगेको छ । टोलीमा शव पहिचान, फरेन्सिक अनुसन्धान, डीएनए परीक्षण तथा विपद्का क्रममा मृत्यु भएका व्यक्तिको वैज्ञानिक पहिचानमा विशेषज्ञता हासिल गरेका जनशक्ति संलग्न छन् । सिंगापुरबाट आएको टोलीले नेपालमा भइरहेका शव पहिचानसम्बन्धी काममा नेपाली सुरक्षा निकाय तथा फरेन्सिक विज्ञसँग समन्वय गरेर काम गर्नेछ । टोलीले घटनास्थल तथा शव व्यवस्थापन गरिएका स्थानमा आवश्यक प्राविधिक परीक्षण गर्नुका साथै पहिचान हुन नसकेका शवबाट संकलन गरिएका नमुनालाई सम्बन्धित व्यक्तिका आफन्तबाट संकलन गरिएका डीएनए नमुनासँग मिलान गर्न सहयोग गर्नेछ ।
प्रवक्ता क्षेत्रीका अनुसार सिंगापुरबाट आएको टोलीमा थप सदस्यसमेत जोडिनेछन् । “भोलि उच्च क्षमताका ड्रोन तथा अन्य प्राविधिक सामग्रीहरूसहित थप सदस्यहरू यस टोलीमा थपिनेछन्,” उनले भने । उच्च क्षमताका ड्रोन तथा अन्य प्राविधिक उपकरणको प्रयोगले बाढी र पहिरोका कारण दुर्गम तथा जोखिमपूर्ण बनेका क्षेत्रमा खोजी तथा उद्धार र सम्भावित शवको अवस्थिति पहिचानमा समेत सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ । भोटेकोसी बाढीपछि नेपालले शव पहिचानका लागि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा उपलब्ध विज्ञता र प्रविधिको उपयोग गर्न थालेको हो । बाढीका कारण ठूलो जनधनको क्षति हुनुका साथै कतिपय शव लामो समयसम्म पहिचान हुन नसक्ने अवस्थामा भेटिएका छन् । कतिपय शव बाढीले बगाएर विभिन्न स्थानमा पुर्याएको तथा लामो समयसम्म पानी, माटो र अन्य प्राकृतिक अवस्थाको प्रभावमा परेका कारण परम्परागत माध्यमबाट पहिचान गर्न कठिनाइ भइरहेको छ ।
यस्तो अवस्थामा डीएनए परीक्षणलाई शव पहिचानको सबैभन्दा भरपर्दो वैज्ञानिक आधारका रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको छ । पहिचान हुन नसकेका शवबाट संकलन गरिएको डीएनए नमुना मृतकका सम्भावित आफन्तबाट संकलन गरिएको नमुनासँग मिलान गरेर पहिचान गर्ने प्रक्रिया अघि बढाइएको छ । यसका लागि नेपाल प्रहरीले आफ्ना फरेन्सिक विज्ञ तथा प्रयोगशालाका जनशक्तिसँगै विदेशी विशेषज्ञ टोलीसँग समन्वय गरिरहेको छ । भोटेकोसी बाढीपछि भारतबाट आएको १९ सदस्यीय फरेन्सिक टोलीले नेपाल प्रहरीसँगको सहकार्यमा डीएनए नमुना परीक्षणको काम गरिरहेको छ । भारतीय टोलीले नेपाल प्रहरीको फरेन्सिक टोलीसँग मिलेर नमुना संकलन, परीक्षण र पहिचान प्रक्रियामा प्राविधिक सहयोग गरिरहेको छ । बाढीका कारण ठूलो संख्यामा मानिस प्रभावित भएकाले उपलब्ध जनशक्ति र उपकरणको अधिकतम प्रयोग गर्दै पहिचान प्रक्रिया छिटो सम्पन्न गर्ने प्रयास भइरहेको छ ।
त्यसैगरी चीनबाट मंगलबार नेपाल आइपुगेको ५ सदस्यीय विशेष फरेन्सिक टोलीले पनि काम सुरु गरिसकेको छ । चिनियाँ टोली नेपाल प्रहरीको फरेन्सिक टोलीसँग जोडिएर डीएनए नमुनाको प्रशोधन तथा विश्लेषणलाई तीव्र बनाउन सहयोग गरिरहेको छ । नेपाल–चीन सीमावर्ती क्षेत्रमा भएको विपद्का कारण प्रभावित व्यक्तिको पहिचान तथा खोजी कार्यमा चीनले प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउँदै आएको छ । चीनबाट आएको टोलीसँग फरेन्सिक अनुसन्धान र डीएनए परीक्षणसम्बन्धी अनुभव तथा विशेषज्ञता रहेको छ । नमुनाको प्रशोधन र विश्लेषणमा थप जनशक्ति परिचालन भएपछि नेपालमा भइरहेको परीक्षणको क्षमता बढ्ने र पहिचान हुन बाँकी शवको प्रक्रिया छिटो अघि बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
यसैगरी दक्षिण कोरियाबाट आवश्यक उपकरण तथा औजारहरूसहित आएको फरेन्सिक टोलीले पनि नेपालमा काम सुरु गरिसकेको छ । दक्षिण कोरियाली टोलीले शव पहिचानका लागि आवश्यक प्राविधिक काममा सहयोग गरिरहेको छ । विभिन्न देशबाट आएका टोलीलाई नेपाल प्रहरीका सम्बन्धित निकायसँग समन्वय गरी काममा परिचालन गरिएको छ । भोटेकोसी बाढीपछि शव पहिचानको काम नेपालका लागि ठूलो चुनौती बनेको छ । बाढीको तीव्र बहावले मानिस तथा संरचना बगाउनुका साथै शवहरू विभिन्न स्थानमा पुर्याएको थियो । बाढी प्रभावित क्षेत्रका कतिपय स्थानमा सडक तथा पुल भत्किएका कारण उद्धार तथा खोजी टोलीलाई घटनास्थलसम्म पुग्नसमेत कठिनाइ भएको छ । यसले शव खोजी, संकलन, सुरक्षित व्यवस्थापन र पहिचान सबै प्रक्रियालाई थप जटिल बनाएको छ ।
शवको पहिचान हुन नसक्दा परिवार तथा आफन्तमा थप अन्योल र पीडा उत्पन्न हुने भएकाले सरकारले वैज्ञानिक विधिबाट पहिचानलाई प्राथमिकता दिएको हो । आफन्तले आफ्नो परिवारका सदस्य बेपत्ता भएको जानकारी दिए पनि शव फेला परेको अवस्थामा पहिचान पुष्टि गर्न डीएनए परीक्षण आवश्यक पर्ने अवस्था रहेको छ । त्यसैले विभिन्न देशबाट आएका फरेन्सिक विज्ञको सहयोगले पहिचान प्रक्रियालाई विश्वसनीय र वैज्ञानिक बनाउन मद्दत पुग्ने अधिकारीहरूको विश्वास छ । फरेन्सिक टोलीहरूको आगमनसँगै नेपालमा उपलब्ध जनशक्ति, प्रयोगशाला क्षमता र उपकरणको समेत अधिकतम उपयोग गर्ने प्रयास भइरहेको छ । विभिन्न देशका विशेषज्ञ टोलीबीच समन्वय कायम गर्दै एउटै नमुनामा दोहोरो परीक्षण नहोस्, संकलित नमुना सुरक्षित रहोस् र परीक्षणको परिणाम विश्वसनीय रूपमा प्राप्त होस् भन्नेमा पनि सम्बन्धित निकायले ध्यान दिएको छ ।
परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ता क्षेत्रीले नेपालमा मात्र नभई विश्वभर उपलब्ध विशेषज्ञता र स्रोत–साधनको अधिकतम उपयोग गरेर खोज तथा उद्धार कार्यलाई प्रभावकारी रूपमा अघि बढाउने प्रयास भइरहेको बताएका छन् । “नेपालभित्र र विश्वभर उपलब्ध सबै प्रकारका विशेषज्ञता र स्रोत–साधनहरूको अधिकतम उपयोग गर्दै खोज तथा उद्धार कार्यलाई प्रभावकारी रूपमा अगाडि बढाउन सम्भव भएसम्मका सबै प्रयासहरू भइरहेका छन्,” उनले भने । सरकारका अनुसार विपद्पछि तत्कालीन प्राथमिकता खोज तथा उद्धार भए पनि त्यससँगै मृतकको पहिचान, शव परिवारलाई बुझाउने र सम्मानपूर्वक अन्त्येष्टि गर्ने प्रक्रिया पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । यही कारण नेपालले छिमेकी तथा मित्रराष्ट्रसँग प्राविधिक सहयोग मागेको हो । सहयोगका रूपमा आएका विदेशी टोलीले नेपाली सुरक्षा निकाय तथा स्वास्थ्य र फरेन्सिक क्षेत्रका विज्ञसँग मिलेर काम गरिरहेका छन् ।
अन्तर्राष्ट्रिय टोलीको सहभागिताले नेपालमा विपद्का क्रममा शव पहिचान गर्ने क्षमता विस्तार गर्नसमेत सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ । डीएनए परीक्षणका उपकरण, उच्च क्षमताका ड्रोन तथा अन्य प्राविधिक सामग्रीको प्रयोगले अहिलेको विपद्को व्यवस्थापनमा मात्र नभई भविष्यमा हुन सक्ने ठूला विपद्का बेला समेत नेपाललाई प्राविधिक रूपमा सक्षम बनाउन मद्दत गर्नेछ । भोटेकोसी बाढीले ठूलो मानवीय क्षति पुर्याएपछि बेपत्ता तथा मृतकको संख्या यकिन गर्ने, शव फेला पार्ने र पहिचान गर्ने काम निरन्तर भइरहेको छ । नेपालका सुरक्षा निकायसँगै भारत, चीन, सिंगापुर र दक्षिण कोरियाका विशेषज्ञ टोली परिचालन भएपछि खोज, उद्धार तथा फरेन्सिक पहिचानको काम थप व्यवस्थित र तीव्र हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
विदेशी विशेषज्ञ टोलीको सहयोग, आधुनिक उपकरणको प्रयोग र नेपाल प्रहरीको फरेन्सिक जनशक्तिबीचको समन्वयबाट पहिचान हुन बाँकी शवको पहिचान छिटो हुने आशा गरिएको छ । यसबाट लामो समयदेखि आफन्तको अवस्थाबारे पर्खाइमा रहेका परिवारलाई यथार्थ जानकारी उपलब्ध गराउन तथा मृतकप्रति सम्मानपूर्वक अन्तिम संस्कारको वातावरण बनाउन सहयोग पुग्नेछ ।
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार ।
