काठमाडौं । नेपालसँग सीमा जोडिएको चीनको तिब्बत क्षेत्रमा दुई नदीको संगमस्थलनजिक ठूलो ताल बनेपछि बाढीको जोखिम बढेको छ ।
चीनको जलस्रोत मन्त्रालयका अनुसार छोचेन खोला र पुरेपु त्साङ्पो नदीको संगम छेउमा ठूलो ताल बनेको हो । उक्त तालमा पानीको मात्रा निरन्तर बढिरहेको र सम्भावित बाँध फुट्ने जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै चिनियाँ अधिकारीहरूले उच्च सतर्कता अपनाएका छन् । चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्रबाट बग्ने छोचेन खोला र पुरेपु त्साङ्पो नदी नेपालका लागि समेत महत्वपूर्ण जलप्रणालीसँग जोडिएका नदी हुन् । यी नदीहरू नेपालतर्फ प्रवेश गरेपछि भोटेकोशी तथा त्रिशूली नदी प्रणालीसँग जोडिन्छन् । त्यसैले चीनतर्फ नदी थुनिएर बनेको ठूलो ताल फुटेमा त्यसबाट उत्पन्न हुने बाढीको प्रभाव नेपालतर्फ पनि पर्न सक्ने सम्भावना रहेको छ ।
चीनको जलस्रोत मन्त्रालयले बिहीबार बिहानसम्म उक्त तालमा करिब २० लाख घनमिटर पानी जम्मा भइसकेको जनाएको छ । तालबाट पानी बाहिरिनसमेत सुरु भएको बताइएको छ । तर, आगामी तीन दिनमा थप करिब ३० लाख घनमिटर पानी तालमा जम्मा हुने अनुमान गरिएको छ । पानीको मात्रा यसरी बढ्दै गएमा ताल बनेको क्षेत्रमा प्राकृतिक बाँध कमजोर भएर फुट्न सक्ने जोखिम उच्च रहेको चिनियाँ अधिकारीहरूले बताएका छन् । चीनको केन्द्रीय टेलिभिजनले बिहीबार सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार पछिल्लो अवस्थालाई गम्भीर रूपमा लिइएको छ । नदीको बहाव, तालमा जम्मा भइरहेको पानीको मात्रा तथा बाँधको अवस्थालाई निरन्तर निगरानीमा राखिएको छ । सम्भावित जोखिमलाई नियन्त्रण गर्न स्थानीय तह तथा उद्धार निकायलाई समेत तयारी अवस्थामा राखिएको बताइएको छ ।
चीनको जलस्रोत मन्त्रालयले सम्भावित बाँध फुट्ने घटनालाई ध्यानमा राखेर आपत्कालीन उद्धार तथा जोखिम न्यूनीकरणका लागि आवश्यक तयारी अघि बढाएको छ । तालको पानीको सतह, नदीको बहाव र वरपरको भौगोलिक अवस्थाबारे नियमित अनुगमन भइरहेको छ । अधिकारीहरूले प्राकृतिक बाँध फुटेमा त्यसबाट तलतर्फ आउने पानीको मात्रा र सम्भावित प्रभावको पूर्वानुमान गर्न बाढीसम्बन्धी विश्लेषणसमेत गरिरहेका छन् । चिनियाँ सञ्चारमाध्यम ग्लोबल टाइम्सका अनुसार जलस्रोत मन्त्रालयले सम्भावित जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै तालको अवस्थालाई नजिकबाट निगरानी गरिरहेको छ । विशेषगरी प्राकृतिक रूपमा बनेको तालको बाँध अचानक फुटेमा छोटो समयमा ठूलो मात्रामा पानी तल्लो क्षेत्रमा पुग्न सक्ने भएकाले त्यसको सम्भावित प्रभावको आकलन भइरहेको छ ।
यस घटनाको भौगोलिक अवस्थाका कारण नेपालतर्फ पनि चासो बढेको छ । तिब्बतबाट दक्षिणतर्फ बग्ने विभिन्न नदी तथा खोलाहरू नेपाल प्रवेश गरेपछि यहाँका ठूला नदी प्रणालीमा मिसिन्छन् । चीनतर्फ नदीमा आएको ठूलो बाढी वा हिमताल तथा नदी थुनिएर बनेका ताल फुट्दा त्यसको प्रभाव नेपालका सीमावर्ती क्षेत्रमा समेत देखिने गरेको छ । छोचेन खोला र पुरेपु त्साङ्पो नदीको संगम क्षेत्र नेपालबाट टाढा भए पनि यी जलप्रवाहहरू अन्ततः नेपालतर्फ आउने नदी प्रणालीसँग सम्बन्धित छन् ।
विशेषगरी रसुवागढी आसपासबाट नेपाल प्रवेश गर्ने जलप्रवाह भोटेकोशी तथा त्रिशूली नदी प्रणालीसँग जोडिने भएकाले चीनतर्फ पानीको बहावमा अचानक वृद्धि भएमा नेपालतर्फको नदीमा समेत त्यसको असर पर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ । अहिले नै ताल फुट्ने अवस्था उत्पन्न भएको भन्ने निश्चित भइसकेको छैन । तर, पानीको मात्रा तीव्र रूपमा बढ्ने अनुमान र प्राकृतिक बाँध कमजोर हुन सक्ने जोखिमका कारण चिनियाँ अधिकारीहरूले पूर्वतयारीलाई प्राथमिकता दिएका छन् । तालबाट पानी बाहिरिन सुरु भए पनि त्यसले जोखिम पूर्ण रूपमा हटाएको मानिएको छैन । बरु आगामी केही दिनमा पानीको थप मात्रा जम्मा हुने भएकाले अवस्था निरन्तर निगरानीमा राखिएको छ ।
प्राकृतिक रूपमा नदी थुनिएर बन्ने ताललाई सामान्यतया ‘आउटबर्स्ट फ्लड’ अर्थात् ताल अचानक फुटेर आउने बाढीको सम्भावनाका कारण जोखिमपूर्ण मानिन्छ । यस्ता तालमा पानीको दबाब बढ्दै जाँदा प्राकृतिक बाँध कमजोर हुन सक्छ । बाँध एक्कासि फुटेमा तालमा जम्मा भएको पानी छोटो समयमै ठूलो वेगका साथ तल्लो क्षेत्रमा बग्न सक्छ । यस क्रममा नदीको जलस्तर अत्यन्तै तीव्र रूपमा बढ्ने, नदी किनारका संरचनामा क्षति पुग्ने तथा पुल, सडक र बस्ती जोखिममा पर्ने सम्भावना हुन्छ । नेपालमा पछिल्ला दिनहरूमा बाढी र पहिरोका कारण उत्तरी क्षेत्रका सडक तथा पूर्वाधारमा ठूलो क्षति भइरहेका बेला चीनतर्फ बनेको उक्त तालको खबरले थप चिन्ता बढाएको छ । विशेषगरी रसुवा र नुवाकोट हुँदै त्रिशूली नदी आसपासका क्षेत्रमा नदीको बहावमा अचानक परिवर्तन आएमा जोखिम बढ्न सक्छ । त्यसैले चीनतर्फको अवस्थाबारे नेपाली पक्षले समेत नियमित सूचना लिने र सम्भावित जोखिमका क्षेत्रमा पूर्वतयारी बढाउने आवश्यकता देखिएको छ ।
यसअघि पनि तिब्बत क्षेत्रमा नदी थुनिएर बनेका ताल फुट्दा नेपालतर्फ अचानक बाढी आउने गरेको छ । हिमाली क्षेत्रमा भारी वर्षा, पहिरो, हिमपहिरो वा नदीमा आएको अवरोधका कारण प्राकृतिक रूपमा पानी जम्मा हुने र त्यसपछि बाँध फुट्दा सीमापारि रहेका नदी तटीय क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव पर्न सक्छ । यस्ता घटनाको पूर्वसूचना, निरन्तर निगरानी र दुवै देशबीचको सूचनाको आदानप्रदानलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ । चीनको जलस्रोत मन्त्रालयले अहिले मुख्य रूपमा तालको अवस्थाको निगरानी, पानीको बहावको विश्लेषण तथा सम्भावित आपत्कालीन उद्धारका लागि तयारी गरिरहेको छ ।
सम्भावित बाँध फुटेमा बाढी कुन दिशाबाट कति तीव्र गतिमा तलतर्फ जाने हो भन्ने अनुमान गर्न जलविज्ञानसम्बन्धी विश्लेषण भइरहेको छ । यसबाट जोखिममा पर्न सक्ने क्षेत्र पहिचान गरी आवश्यक सुरक्षा कदम चाल्न सहज हुने अपेक्षा गरिएको छ । नेपालतर्फ भने सम्भावित जोखिमलाई हल्का रूपमा नलिई नदी आसपासका क्षेत्रमा सावधानी अपनाउनुपर्ने अवस्था देखिएको छ । विशेषगरी भोटेकोशी तथा त्रिशूली नदी आसपासका सडक, पुल, बस्ती र अन्य संरचनाको अवस्थाबारे सम्बन्धित निकायले निगरानी बढाउनुपर्ने देखिन्छ । नदीको जलस्तरमा अस्वाभाविक वृद्धि भए तत्काल सर्वसाधारणलाई सूचना दिने, जोखिमयुक्त क्षेत्रका मानिसलाई सुरक्षित स्थानतर्फ सार्ने र सम्भावित सडक तथा पुल अवरुद्ध हुने अवस्थाका लागि वैकल्पिक योजना तयार राख्नुपर्ने आवश्यकता हुन्छ ।
चीनले तालको अवस्थालाई उच्च प्राथमिकताका साथ निगरानी गरिरहेको अवस्थामा नेपालले पनि चिनियाँ पक्षसँग नियमित सम्पर्क र सूचना आदानप्रदानलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिन्छ । प्राकृतिक विपद्का घटना सीमा क्षेत्रमा मात्र सीमित नरहने भएकाले यस्तो अवस्थामा समयमै प्राप्त हुने सूचना नै जनधनको क्षति न्यूनीकरणका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण बन्न सक्छ । हालसम्म ताल फुटिसकेको पुष्टि भएको छैन । तर, बिहीबार बिहानसम्म २० लाख घनमिटर पानी जम्मा भइसकेको र आगामी तीन दिनमा थप ३० लाख घनमिटर पानी जम्मा हुन सक्ने अनुमानले जोखिमको गम्भीरता देखाएको छ ।
त्यसैले आगामी केही दिन चीनको तिब्बत क्षेत्रमा बनेको उक्त ताल र त्यसबाट निस्कने पानीको बहाव महत्वपूर्ण रहनेछ । चिनियाँ अधिकारीहरूले निरन्तर निगरानी गरिरहेको र सम्भावित बाँध फुट्ने अवस्थाका लागि उद्धार तथा आपत्कालीन तयारी अघि बढाएको अवस्थामा नेपालले पनि आफ्नो नदी प्रणालीमा पर्न सक्ने सम्भावित प्रभावलाई ध्यानमा राखेर पूर्वतयारी गर्नुपर्ने देखिन्छ । विशेषगरी रसुवा, नुवाकोट र त्रिशूली नदी आसपासका क्षेत्रलाई केन्द्रमा राखेर सूचना प्रणालीलाई चुस्त बनाउनु, नदीको जलस्तर निगरानी गर्नु तथा जोखिममा रहेका समुदायलाई समयमै सचेत गराउनु आवश्यक हुनेछ ।
अहिलेको मुख्य चुनौती भनेको तालमा जम्मा हुने पानीको मात्रा आगामी दिनमा कसरी परिवर्तन हुन्छ र प्राकृतिक बाँधले त्यसलाई कति समयसम्म थेग्न सक्छ भन्ने हो । चीनको जलस्रोत मन्त्रालयले यही विषयलाई केन्द्रमा राखेर निगरानी र बाढी पूर्वानुमानको काम गरिरहेको छ । आगामी केही दिनमा तालको पानीको मात्रा, बहाव र बाँधको अवस्थाबारे आउने नयाँ विवरणले जोखिमको वास्तविक स्तर स्पष्ट पार्नेछ । यसबीच नेपालतर्फ पनि अनावश्यक त्रास फैलाउनु भन्दा आधिकारिक सूचनालाई आधार मानेर सावधानी अपनाउनुपर्ने देखिन्छ । नदी आसपासका बासिन्दा, यात्रु तथा पूर्वाधारमा काम गर्ने निकायहरूलाई सम्भावित जोखिमबारे सचेत राख्दै सम्बन्धित सरकारी निकायले चीनबाट आउने सूचनालाई तत्काल स्थानीय तहसम्म पुर्याउने व्यवस्था गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । चीनतर्फ बनेको यो ठूलो तालको अवस्था सामान्य नभएसम्म भोटेकोशी–त्रिशूली नदी प्रणालीसँग सम्बन्धित क्षेत्रमा उच्च सतर्कता कायम राख्नु नै सुरक्षित उपाय हुने देखिन्छ ।
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार ।
