काठमाडौं । केपी शर्मा ओली नेतृत्वको नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले) भित्र पछिल्लो समय चर्किएको ‘नेतृत्व हस्तान्तरणसहितको पार्टी पुनर्गठन’ सम्बन्धी बहसले पार्टीको आन्तरिक राजनीति निकै तरंगित बनेको छ।
लामो समयदेखि पार्टीको शीर्ष नेतृत्व सम्हाल्दै आएका ओली अहिले आफ्नै पार्टीभित्र बढ्दो दबाबका कारण अप्ठ्यारो स्थितिमा पुगेका छन्। विशेषतः पछिल्ला निर्वाचनहरूमा पार्टीले भोगेको अपेक्षाकृत कमजोर प्रदर्शनलाई आधार बनाएर नेतृत्व परिवर्तनको माग तीव्र बन्दै गएको छ। ११औँ महाधिवेशनबाट विधान संशोधन गरेर पुनः अध्यक्षमा निर्वाचित भएका ओलीलाई अहिले सोही संशोधित संरचनाभित्रै रहेर चुनौती दिइँदैछ। पार्टीभित्रको एक महत्वपूर्ण धारले अब एमालेलाई नयाँ ऊर्जा, नयाँ नेतृत्व र नयाँ सोचसहित अघि बढाउनुपर्ने निष्कर्ष निकालेको छ। यो धारले पुरानो शैली र सीमित घेराभित्रको नेतृत्वले अब पार्टीलाई राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावकारी रूपमा अघि बढाउन नसक्ने तर्क गर्दै आएको छ।
पार्टीका सचिवालय सदस्यदेखि केन्द्रीय सदस्य, महाधिवेशन प्रतिनिधि, भ्रातृ संगठन र शुभेच्छुक संगठनसम्मका विभिन्न तहमा नेतृत्व हस्तान्तरणको बहस फैलिएको छ। विशेषगरी युवापुस्ताले यस विषयलाई थप जोडदार रूपमा उठाइरहेका छन्। उनीहरूको धारणा छ—पार्टीलाई पुनर्जीवित गर्न पुस्तान्तरण अनिवार्य छ, र त्यसका लागि शीर्ष नेतृत्वमै परिवर्तन आवश्यक छ। ओली निकट मानिएका नेताहरू समेत विस्तारै टाढिँदै गएको संकेत देखिन थालेपछि अध्यक्ष ओलीमाथिको दबाब झन् बढेको छ। उपाध्यक्ष विष्णु पौडेल पछिल्लो समय खुल्लमखुला रूपमा नेतृत्व परिवर्तनको पक्षमा उभिँदै आएका छन्।
यसले पार्टीभित्रको शक्ति सन्तुलनमा नयाँ समीकरणको संकेत दिएको छ। अर्का प्रभावशाली नेता तथा महासचिव शंकर पोखरेल पनि सार्वजनिक रूपमा धेरै नबोले पनि ओलीसँगको दूरी बढ्दै गएको चर्चा एमाले वृत्तमा व्यापक छ। यस्तै, उपाध्यक्षद्वय पृथ्वीसुब्बा गुरुङ र रघुजी पन्त लगायतका नेताहरू पनि आन्तरिक रूपमा नेतृत्व हस्तान्तरणको पक्षमा देखिएको बताइन्छ। यी सबै संकेतहरूले पार्टीभित्र ओलीको पकड कमजोर बन्दै गएको विश्लेषण गरिँदैछ। इतर समूहका नेताहरू भने पहिलेदेखि नै ओली नेतृत्वको आलोचक रहँदै आएका छन्। उनीहरूले पार्टी सञ्चालन शैली, निर्णय प्रक्रिया र समावेशीताको अभावलाई मुख्य समस्या मान्दै आएका छन्।
अहिलेको परिस्थिति उनीहरूका लागि अनुकूल देखिएको छ, जसले गर्दा उनीहरू पनि नेतृत्व परिवर्तनको अभियानमा सक्रिय भएका छन्। यसैबीच, पार्टीभित्र महिला नेतृहरूको एउटा समूहले नेतृत्व परिवर्तनको पक्षमा औपचारिक दस्तावेज नै तयार पार्ने काम थालेको छ। बिन्दा पाण्डे नेतृत्वको उक्त समूहले पार्टी पुनर्गठनका लागि आवश्यक आधार, कारण र प्रक्रियाबारे विस्तृत प्रस्ताव तयार गरिरहेको छ। समूहमा सक्रिय नेतृ नवीना लामा का अनुसार, दस्तावेज तयार भएपछि त्यसलाई पार्टीभित्र व्यापक बहसमा लैजाने र निष्कर्षमा पुर्याउने योजना रहेको छ।
उनका अनुसार, अहिलेको आवश्यकता केवल नेतृत्व परिवर्तन मात्र नभई समग्र पार्टी संरचनाको पुनरावलोकन हो। “नेतृत्व हस्तान्तरणसँगै पुस्तान्तरण, कार्यशैली सुधार र संगठनात्मक पुनर्संरचना आवश्यक छ,” भन्ने धारणा उनीहरूको रहेको छ। युवाहरूको सक्रियता पनि उल्लेखनीय देखिएको छ। एमाले निकट विद्यार्थी संगठन अनेरास्ववियु लगायतका युवाहरूले विशेष महाधिवेशनको माग गर्दै हस्ताक्षर अभियानसमेत सुरु गरेका थिए। यद्यपि, अध्यक्ष ओली केही हदसम्म लचक देखिएपछि उक्त अभियान हालका लागि स्थगित गरिएको बताइन्छ। तर, यो स्थगन स्थायी भने होइन, आवश्यक परे पुनः सक्रिय पारिने संकेत युवाहरूले दिएका छन्। यसबीच सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न बनेको छ—ओलीपछि एमालेको नेतृत्व कसले सम्हाल्ने? पार्टीभित्र अहिले यही विषयमा गम्भीर छलफल चलिरहेको छ। नेतृत्व परिवर्तनको माग उठाउनेहरू पनि सम्भावित विकल्पको खोजीमा छन्।
हालसम्म उपाध्यक्ष विष्णु पौडेल र महासचिव शंकर पोखरेल लाई प्रमुख दाबेदारका रूपमा हेरिएको छ। तर, यी दुईबीचको आपसी सम्बन्ध र शक्ति सन्तुलनका कारण सहमति जुट्न कठिन हुने अनुमान गरिएको छ। अर्कोतर्फ, ओलीले आफू हट्नुपर्ने अवस्था आएमा उपाध्यक्ष रामबहादुर थापा ‘बादल’लाई अघि सार्न सक्ने चर्चा पनि चलिरहेको छ। विगतमा कार्यवाहक अध्यक्ष र संसदीय दलको नेताको जिम्मेवारी दिँदा ओलीले उनलाई रोजेको तथ्यले पनि यस्तो अनुमानलाई बल पुर्याएको छ। इतर समूहबाट भने ईश्वर पोखरेल र सुरेन्द्र पाण्डे जस्ता नेताहरूको नाम पनि चर्चामा छन्। तर, यी सबै नामहरू सर्वस्वीकार्य बन्न सक्ने सम्भावना कम देखिएको विश्लेषण भइरहेको छ। यही कारणले पार्टीभित्र नयाँ, साझा र सबै पक्षले स्वीकार्न सक्ने नेतृत्वको खोजी भइरहेको छ। यही सन्दर्भमा पछिल्लो समय सबैभन्दा बढी चर्चामा आएको नाम हो—पूर्वराष्ट्रपति विद्या देवी भण्डारी। उनी एमालेभित्र मात्र होइन, समग्र वामपन्थी वृत्तमा पनि स्वीकार्य नेतृत्व बन्न सक्ने धारणा बलियो बन्दै गएको छ।
पार्टीभित्रका विभिन्न तहका नेताहरूका अनुसार, भण्डारीको अनुभव, सन्तुलित छवि र संगठनप्रतिको प्रतिबद्धताले उनलाई उपयुक्त विकल्पका रूपमा स्थापित गरिरहेको छ। विशेषगरी संक्रमणकालीन अवस्थामा पार्टीलाई एकताबद्ध राख्न सक्ने क्षमताका कारण उनीप्रति आकर्षण बढेको बताइन्छ। नवीना लामाका अनुसार, “वर्तमान सन्दर्भमा पार्टीलाई स्थिरता र दिशा दिन सक्ने व्यक्तित्वमध्ये भण्डारी अग्रस्थानमा हुनुहुन्छ।” उनले भण्डारीलाई अघि सार्ने विषयमा आन्तरिक रूपमा छलफल भइरहेको र धेरै कार्यकर्ताहरूको भावना पनि त्यही रहेको दाबी गरिन्। यस्तै, अनेरास्ववियुका केन्द्रीय सदस्य अनिल बोहरा ले पनि भण्डारीको नाम सबै तहमा स्वीकार्य रहेको बताएका छन्।
उनका अनुसार, “उहाँलाई सबै समूहले मान्न सक्ने सम्भावना छ, जसले गर्दा पार्टीलाई एकताबद्ध गर्न सहज हुन्छ।” हालै एमालेले आयोजना गरेको ३३औँ मदन–आश्रित स्मृति सभामा भण्डारीलाई प्रमुख अतिथिको रूपमा आमन्त्रण गर्नु पनि उनको बढ्दो स्वीकार्यताको संकेतका रूपमा हेरिएको छ। बल्खुस्थित मैदानमा सम्पन्न उक्त कार्यक्रममा उनको उपस्थितिले पार्टीभित्र नयाँ सन्देश दिएको विश्लेषण गरिएको छ। रोचक पक्ष के छ भने, विगतमा पार्टी नेतृत्वमा आउने संकेत देखिएपछि ओलीले भण्डारीको सदस्यता नवीकरण रोकेको निर्णय गरेका थिए। तर अहिले परिस्थितिमा आएको परिवर्तनसँगै उनी पुनः केन्द्रमा आइपुगेकी छन्।
उक्त कार्यक्रममा भण्डारीले दिएको सम्बोधन पनि निकै अर्थपूर्ण मानिएको छ। उनले एमालेले विगतमा लोकतान्त्रिक आन्दोलन, संविधान निर्माण र विकासमा खेलेको भूमिकालाई स्मरण गर्दै अब जनविश्वास पुनः स्थापित गर्नुपर्नेमा जोड दिइन्। उनले कार्यकर्ताहरूलाई जनताको बीचमा सक्रिय हुन, सेवाभावका साथ काम गर्न र सकारात्मक राजनीतिक संस्कार निर्माणमा योगदान दिन आह्वान गरिन्। साथै, पार्टीभित्र अनुशासन, पारदर्शिता र जिम्मेवारीबोध आवश्यक रहेको पनि उल्लेख गरिन्। उनको यो अभिव्यक्तिलाई कतिपयले भावी नेतृत्वको संकेतका रूपमा पनि व्याख्या गरेका छन्। यद्यपि, उनले औपचारिक रूपमा कुनै दाबी प्रस्तुत गरेकी छैनन्। समग्रमा हेर्दा एमाले अहिले एक महत्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ। एकातर्फ वर्तमान नेतृत्वमाथि बढ्दो असन्तुष्टि छ भने अर्कोतर्फ नयाँ नेतृत्वको खोजी चलिरहेको छ। यो प्रक्रिया सहज रूपमा अघि बढ्छ कि थप विवाद र विभाजन निम्त्याउँछ भन्ने प्रश्न अझै खुला छ। तर यति स्पष्ट छ—एमालेभित्र परिवर्तनको बहस अब सतही चरण पार गरेर निर्णायक मोडमा प्रवेश गरिसकेको छ। आउने दिनहरूमा पार्टीले कुन दिशा लिन्छ, कसलाई नेतृत्व सुम्पन्छ र कसरी आफूलाई पुनर्संरचना गर्छ भन्ने कुरा नेपाली राजनीतिको समग्र समीकरणमा समेत प्रभाव पार्नेछ।
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार।
