काठमाडौं । चीनबाट रसुवातर्फ आउने ल्हेन्दे खोला हुँदै भोटेकोशी नदीमा बुधबार आएको भीषण बाढीको कारणबारे राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले प्रारम्भिक अध्ययनबाट नयाँ तथ्य सार्वजनिक गरेको छ ।
यसअघि बाढीको कारण हिमपहिरो, हिमताल फुटेको वा हिमनदीको कुनै भाग भत्किएको हुनसक्ने अनुमान भइरहेका बेला प्राधिकरणको अध्ययनले नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रमा गएको हिम–चट्टान पहिरोलाई सम्भावित प्रमुख कारणका रूपमा देखाएको हो ।
प्राधिकरणका अनुसार प्लानेट ल्याब्सबाट प्राप्त स्याटेलाइट तस्बिरहरूको विश्लेषण गर्दा नेपाल–चीन रसुवागढी नाकाबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्वतर्फ नेपाल–चीन सीमामा ठूलो हिम–चट्टान पहिरो गएको देखिएको छ । उक्त पहिरोका कारण ठूलो परिमाणमा गेग्रान तथा पानी ल्हेन्दे खोलामा मिसिएको र त्यसपछि आकस्मिक रूपमा बाढीको स्वरूप लिएको प्रारम्भिक अध्ययनले देखाएको छ ।
प्राधिकरणले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार भदौ ९ र भदौ १० गतेका स्याटेलाइट तस्बिरमा सीमाक्षेत्रमा भएको हिम–चट्टान पहिरो तथा त्यसपछि ल्हेन्दे खोलामा विकसित भएको बाढीको अवस्था स्पष्ट रूपमा देखिएको छ । तस्बिरहरूको तुलनात्मक अध्ययन गर्दा पहिरो गएको क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन देखिएको र त्यसबाट निस्किएको गेग्रान तथा पानी खोलाको बहावमा मिसिएको प्रारम्भिक निष्कर्ष निकालिएको प्राधिकरणले जनाएको छ । सीमाक्षेत्रबाट सुरु भएको उक्त गेग्रानसहितको पानीको बहाव ल्हेन्दे खोलाबाट तलतर्फ तीव्र गतिमा बगेको देखिन्छ । बाढीले टिमुरे हुँदै भोटेकोशी नदीमा प्रवेश गरेपछि नदीको बहावसमेत अत्यधिक बढेको थियो । त्यसपछि भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली नदीमा समेत बाढीको प्रभाव परेको थियो । आकस्मिक रूपमा ठूलो परिमाणमा पानी र गेग्रान नदीमा मिसिँदा तटीय क्षेत्रका बस्ती, सडक, पुल तथा अन्य संरचनामा ठूलो क्षति पुगेको हो ।
यसअघि बाढीको कारणबारे विभिन्न अनुमान सार्वजनिक भएका थिए । अत्यधिक हिमपात वा वर्षापछि हिमपहिरो गएको, हिमताल फुटेको अथवा हिमनदीको कुनै भाग अचानक भत्किँदा ठूलो परिमाणमा पानी र गेग्रान खोलामा आएको हुनसक्ने प्रारम्भिक अनुमान गरिएका थिए । तर स्याटेलाइट तस्बिरको विश्लेषणपछि प्राधिकरणले भने हिम–चट्टान पहिरो र त्यसपछि उत्पन्न भएको गेग्रान बहावलाई घटनासँग जोडेको हो । चिनियाँ सरकारी मौसम केन्द्रले भने आकस्मिक बाढी तथा गेग्रान बहावको कारणका रूपमा वर्षालाई प्रमुख रूपमा औंल्याएको थियो । केन्द्रले नेपाल र नेपालको माथिल्लो जलाधार क्षेत्रअन्तर्गत पर्ने दक्षिणी तिब्बतमा भएको वर्षाले उत्तरी नेपालमा आकस्मिक बाढी र गेग्रान बहाव निम्त्याएको हुनसक्ने जनाएको थियो । यसले बाढीको कारणबारे नेपाल र चीनतर्फबाट आएका प्रारम्भिक विश्लेषणमा केही भिन्नता देखिएको छ ।
चिनियाँ पक्षले वर्षाको प्रभावलाई प्रमुख कारण माने पनि नेपालको प्राधिकरणले गरेको स्याटेलाइट तस्बिर विश्लेषणले सीमाक्षेत्रमा गएको हिम–चट्टान पहिरोको अवस्थालाई विशेष रूपमा औंल्याएको छ । यसको अर्थ बाढीको घटनामा वर्षा र हिम–चट्टान पहिरो दुवैको भूमिका हुनसक्ने सम्भावना देखिएको छ । पहिरोका कारण खोलामा एकैपटक ठूलो परिमाणमा गेग्रान खस्नु र पानीको बहाव तीव्र रूपमा बढ्नुले बाढीलाई असामान्य रूपमा शक्तिशाली बनाएको हुनसक्ने प्रारम्भिक आकलन छ । यद्यपि प्राधिकरणले सार्वजनिक गरेको निष्कर्षलाई अन्तिम कारणका रूपमा लिन भने मिल्दैन । प्राधिकरणले आफ्नो अध्ययनलाई प्रारम्भिक अध्ययनका रूपमा मात्रै प्रस्तुत गरेको छ । घटनाको वास्तविक कारण यकिन गर्न विस्तृत भौगोलिक, जलवैज्ञानिक तथा मौसमसम्बन्धी अध्ययन आवश्यक पर्ने देखिन्छ । सीमाक्षेत्रको भौगोलिक अवस्था, पहिरोको आकार, त्यसबाट निस्किएको गेग्रानको मात्रा, पानीको स्रोत तथा घटनाको समयमा भएको वर्षाको परिमाणलगायत विषयको थप अध्ययनपछि मात्रै बाढीको पूर्ण कारण स्पष्ट हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
बाढीले रसुवाको उत्तरी क्षेत्रका विभिन्न स्थानमा ठूलो क्षति पुर्याएको छ । विशेषगरी टिमुरे क्षेत्र बाढीको चपेटामा परेको छ । नेपाल–चीनबीचको प्रमुख व्यापारिक नाकासमेत रहेको टिमुरे क्षेत्रमा बाढीले सडक, पुल, व्यापारिक संरचना तथा अन्य भौतिक पूर्वाधारमा क्षति पुर्याएको छ । सीमावर्ती क्षेत्रमा रहेका कतिपय संरचना बाढी र गेग्रानले प्रभावित भएका छन् । टिमुरेसँगै स्याफ्रुबेँसी, मैलुङलगायत क्षेत्रमा समेत बाढीको प्रभाव देखिएको छ । खोलानाला र नदीमा एक्कासि पानीको सतह बढेपछि तटीय क्षेत्रमा रहेका बस्ती जोखिममा परेका थिए । बाढीले सडक तथा यातायात संरचनामा समेत असर पारेपछि उत्तरी रसुवाको जनजीवन प्रभावित भएको छ । बाढीका कारण कतिपय स्थानमा आवागमन अवरुद्ध हुनुका साथै स्थानीयवासीमा त्राससमेत फैलिएको छ । ल्हेन्दे खोलामा आएको बाढी भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली नदीमा प्रवेश गरेपछि यसको प्रभाव तल्लो तटीय क्षेत्रमा समेत देखिएको छ । नदीमा पानीको बहाव अचानक बढेपछि त्रिशूली नदी आसपासका बस्ती, बजार तथा नदीकिनारमा रहेका संरचनामा जोखिम बढेको भन्दै सम्बन्धित निकायले उच्च सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेका छन् । विशेषगरी नदीमा पानीको सतह बढिरहेको अवस्थामा नदीकिनारमा नजान, रातको समयमा विशेष सावधानी अपनाउन तथा जोखिमयुक्त स्थानमा बसोबास गर्नेहरूलाई सुरक्षित स्थानतर्फ जान आग्रह गरिएको छ ।
यस घटनाले हिमाली तथा उच्च पहाडी क्षेत्रमा हुने प्राकृतिक विपद्को जोखिमबारे थप अध्ययन र पूर्वतयारी आवश्यक रहेको देखाएको छ । जलवायु परिवर्तनका कारण हिमाली क्षेत्रमा हिमताल, हिमनदी र पहिरोजन्य जोखिम बढिरहेको अवस्थामा सीमापारिबाट आउने नदी तथा खोलामा अचानक ठूलो बाढी आउनसक्ने जोखिम पनि उत्तिकै रहेको विज्ञहरूले बताउँदै आएका छन् । विशेषगरी नेपालका उत्तरी क्षेत्रमा नदीको मुहान तथा जलाधार क्षेत्र सीमापारि पर्ने भएकाले त्यहाँ हुने प्राकृतिक घटनाको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपालतर्फ पर्न सक्छ । रसुवाको पछिल्लो घटनाले सीमापारि हुने भूगर्भीय तथा जलवायुसम्बन्धी गतिविधिको नियमित निगरानी आवश्यक रहेको पनि देखाएको छ । स्याटेलाइट तस्बिर, मौसम पूर्वानुमान, जलसतह मापन तथा भूगर्भीय अध्ययनलाई एकीकृत गरेर जोखिमको पूर्वसूचना प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । यसबाट भविष्यमा यस्तै प्रकृतिका आकस्मिक बाढी आउनुअघि सम्भावित जोखिम क्षेत्रका बासिन्दालाई समयमै सूचना दिन सकिनेछ ।
प्राधिकरणले सार्वजनिक गरेको प्रारम्भिक अध्ययनले अहिलेका लागि ल्हेन्दे खोलाको भीषण बाढीलाई सीमाक्षेत्रमा गएको हिम–चट्टान पहिरो र त्यसबाट उत्पन्न भएको गेग्रान बहावसँग जोडेको छ । तर घटनाको अन्तिम वैज्ञानिक निष्कर्षका लागि थप अध्ययन आवश्यक छ । यसबीच बाढीको प्रभाव त्रिशूली नदी हुँदै तल्लो तटीय क्षेत्रमा समेत पुगिसकेकाले नदी आसपासका बासिन्दा, स्थानीय प्रशासन तथा सुरक्षा निकायले निरन्तर निगरानी र सतर्कता कायम राख्नुपर्ने अवस्था रहेको छ । बुधबारको घटनाले केही घण्टामै हिमाली क्षेत्रबाट आएको प्राकृतिक विपद्ले ठूलो भूभागमा प्रभाव पार्नसक्ने जोखिमसमेत उजागर गरेको छ । त्यसैले तत्काल राहत, उद्धार र क्षतिको मूल्यांकनसँगै बाढीको वास्तविक कारण पत्ता लगाउने वैज्ञानिक अध्ययनलाई पनि अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । प्रारम्भिक स्याटेलाइट विश्लेषणले नयाँ तथ्य देखाए पनि वर्षा, हिम–चट्टान पहिरो, पानीको स्रोत र गेग्रान बहावबीचको सम्बन्धबारे थप अनुसन्धान भएपछि मात्रै रसुवाको भीषण बाढीको वास्तविक कारण पूर्ण रूपमा यकिन हुने देखिन्छ ।
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार ।
