काठमाडौं । भदौ १० गते नेपाल र चीनमा ठूलो जनधनको क्षति हुने गरी आएको विनाशकारी बाढीको घटनाअघि हिमाली क्षेत्रमा असाधारण रूपमा तापक्रम बढेको पाइएको छ ।
हिमनदी तथा त्यस आसपासको भू–भागमा आएको अस्वाभाविक तापक्रम वृद्धिले हिउँ र बरफ पग्लिने क्रम तीव्र बनाएको र त्यसले हिमाली भू–भागलाई अस्थिर बनाउन भूमिका खेलेको हुनसक्ने नयाँ मौसमसम्बन्धी विश्लेषणले देखाएको छ । बाढीको विनाशकारी प्रभाव देखिएको नेपाल–चीन सीमावर्ती उच्च हिमाली क्षेत्रमा घटना हुनुअघि केही दिन असामान्य गर्मी भएको मौसमसम्बन्धी तथ्याङ्कको अध्ययनबाट देखिएको हो । अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार करिब ५ हजार २०० मिटर उचाइमा रहेको उक्त क्षेत्रमा भदौ ५ देखि १० गतेसम्मको औसत तापक्रम झन्डै ५ डिग्री सेल्सियस पुगेको अनुमान गरिएको छ । उच्च हिमाली क्षेत्रमा यो तापक्रम सामान्यभन्दा निकै बढी हो ।
उपलब्ध ५५ वर्षभन्दा लामो मौसमसम्बन्धी तथ्याङ्कसँग तुलना गर्दा यसअघि सोही अवधिमा उक्त क्षेत्रमा तापक्रम चार डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुगेको रेकर्ड नभेटिएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन् । यसले भदौ १० गतेको विनाशकारी बाढीअघि हिमाली क्षेत्रमा असाधारण गर्मीको अवस्था सिर्जना भएको देखाउँछ । तर, उच्च तापक्रम नै हिमनदी वा पहाड भत्किनुको प्रत्यक्ष कारण हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न भने अहिले नै पर्याप्त प्रमाण नभएको विज्ञहरूको भनाइ छ ।
क्यालिफोर्नियास्थित स्वतन्त्र अनुसन्धान संस्था बर्कले अर्थका प्रमुख वैज्ञानिक रोबर्ट रोहडेले विभिन्न मौसमसम्बन्धी तथ्याङ्क, जलवायु मोडेल र उच्च उचाइका मौसम केन्द्रबाट प्राप्त विवरण विश्लेषण गरेर यस्तो निष्कर्ष निकालेका हुन् । उनका अनुसार हिमनदी भत्किएको क्षेत्र आसपास भदौ ५ देखि १० गतेसम्मको तापक्रम विगतको तुलनामा असाधारण रूपमा उच्च थियो ।
रोहडेका अनुसार हिमनदी भत्किएको क्षेत्रमा २०औँ शताब्दीको मध्यदेखि भदौ ५ देखि १० गतेसम्म रेकर्ड गरिएको औसत तापक्रममा करिब १.८ डिग्री सेल्सियसको वृद्धि भएको देखिन्छ । जलवायु परिवर्तनका कारण दीर्घकालीन रूपमा थपिएको तापक्रमलाई अलग गरेर हेर्दा पनि यसपटक देखिएको तापक्रम अत्यन्त दुर्लभ प्रकृतिको रहेको उनको अध्ययनले संकेत गरेको छ । यस्तो अवस्थाको सम्भावना केही हजार वर्षमा एकपटक मात्र देखिन सक्ने किसिमको हुनसक्ने रोहडेले एएफपीका लागि गरेको गणनामा उल्लेख गरेका छन् ।
यो अध्ययनले हिमाली क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तनका कारण तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदी, पर्माफ्रस्ट र चट्टानी संरचनामा पर्ने असरबारे नयाँ प्रश्न खडा गरेको छ । हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम बढ्नु केवल हिउँ पग्लिने विषय मात्र नभई पहाडको भौगोलिक स्थिरतासँग समेत जोडिन सक्ने भएकाले पछिल्लो घटनालाई वैज्ञानिकहरूले गम्भीर रूपमा अध्ययन गर्न थालेका छन् ।
युरोपेली सङ्घको कोपर्निकस जलवायु परिवर्तन सेवाअन्तर्गत सन् १९७० यताका तथ्याङ्क विश्लेषण गर्दा पनि लाङटाङ क्षेत्रमा भदौ १० गते आसपास भएको घटना र त्यसअघिको मौसमले त्यहाँको गर्मीको असामान्य अवस्थालाई पुष्टि गर्ने देखिएको छ । उपलब्ध रेकर्डअनुसार सो समय लाङटाङ क्षेत्रमा देखिएको गर्मी रेकर्डमा रहेको चौथो सबैभन्दा तातो गर्मीको अवधिसँग मेल खाने अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन् ।
हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम बढ्दा त्यसको प्रभाव हिउँ र बरफमा मात्र सीमित हुँदैन । उच्च हिमाली भू–भागमा जमिनभित्रको पानी जमेको अवस्थामा रहने पर्माफ्रस्टले चट्टान तथा भू–संरचनालाई बलियोसँग बाँधेर राख्ने काम गर्छ । त्यसैले पर्माफ्रस्ट पग्लिन थालेपछि चट्टानका बीचमा रहेको जमेको संरचना कमजोर हुनसक्छ । यसले पहाडको ढलान अस्थिर बनाउने र ठूलो मात्रामा चट्टान, हिउँ तथा बरफ खस्ने जोखिम बढाउन सक्ने वैज्ञानिकहरूको धारणा छ ।
फ्रान्सेली जलवायुविद् भ्यालेरी म्यासन–डेल्मोटेका अनुसार यसपटक देखिएको असाधारण गर्मीले पर्माफ्रस्ट पग्लिने प्रक्रियालाई तीव्र बनाएको हुनसक्छ । त्यससँगै चट्टानी ढलान र हिमनदीको संरचना कमजोर भएर संयुक्त रूपमा पतन हुने सम्भावना पनि बढेको हुनसक्ने उनको भनाइ छ ।
पर्माफ्रस्टलाई सामान्य रूपमा चट्टान र माटोका कणहरूलाई जोडेर राख्ने ‘सिमेन्ट’ जस्तै संरचनाका रूपमा बुझिन्छ । उच्च हिमाली क्षेत्रमा लामो समयदेखि जमेर रहेको बरफ र माटोको मिश्रित संरचना तापक्रम बढ्दा पग्लिन थाल्छ । त्यसपछि चट्टानबीचको पकड कमजोर हुन सक्छ । विशेषगरी ठाडा ढलान भएका हिमाली क्षेत्रमा यस्तो परिवर्तनले सानो भू–गतिविधिलाई ठूलो पहिरो वा चट्टान पतनमा परिणत गर्ने जोखिम बढाउन सक्छ ।
घटना हुनुअघिका दिनमा उल्लेखनीय रूपमा हिउँ पग्लिएको उपग्रहबाट प्राप्त तस्बिरहरूले पनि देखाएका छन् । यसले तापक्रम वृद्धि र हिमाली भू–भागमा भइरहेको परिवर्तनबीचको सम्बन्धबारे अनुसन्धान गर्ने वैज्ञानिकलाई थप आधार दिएको छ ।
फ्रान्सको राष्ट्रिय वैज्ञानिक अनुसन्धान केन्द्र (सीएनआरएस)का हिमनदीविद् एटिएन बर्थियरका अनुसार तीव्र रूपमा पग्लिएको हिउँबाट उत्पन्न पानी पहाडभित्रका चिरा र कमजोर भागमा प्रवेश गरेको हुनसक्छ । चट्टानका चिरामा पानी पस्दा त्यसले संरचनालाई थप कमजोर बनाउन सक्छ । त्यसपछि पहाडको ढलान भत्किने वा पहिरो जाने अवस्था सिर्जना हुनसक्ने उनको भनाइ छ ।
उच्च हिमाली क्षेत्रमा पानीको भूमिका निकै महत्वपूर्ण हुन्छ । सामान्य अवस्थामा जमेको हिउँ र बरफले ढलान तथा चट्टानी संरचनालाई स्थिर राख्न सहयोग गर्न सक्छ । तर तापक्रम बढेपछि ती संरचनामा रहेको बरफ पग्लिन थाल्दा पानी चट्टानका सूक्ष्म चिरामा पस्न सक्छ । त्यसले चट्टानभित्रको घर्षण र स्थायित्वमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ । लामो समयदेखि कमजोर हुँदै आएको भू–भागमा अचानक ठूलो मात्रामा पानी प्रवेश गरेमा त्यसले ढलान भत्किनका लागि उत्प्रेरकको काम गर्न सक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ ।
तर वैज्ञानिकहरूले तापक्रम वृद्धि र हिमनदी भत्किने घटनाबीच प्रत्यक्ष कारण–परिणाम सम्बन्ध स्थापित भइसकेको मान्न हतार गर्न नहुने चेतावनी दिएका छन् । तापक्रम बढ्नु र पहाड भत्किनु एउटै प्रक्रिया नभएको उनीहरूको भनाइ छ । धेरैपटक हिमाली भू–भाग लामो समयसम्म कमजोर हुँदै गए पनि त्यसको परिणाम तत्काल देखिँदैन । कुनै निश्चित अवस्थामा पुगेपछि मात्रै अचानक ठूलो चट्टान पतन वा हिमनदी भत्किने घटना हुन सक्छ ।
फ्रान्सको ग्रेनोबल आल्प्स विश्वविद्यालयकी भू–आकृतिविद् क्रिस्टन कुकका अनुसार तापक्रम बढेकै कारण पहाड भत्कियो भन्ने निष्कर्षमा पुग्नुअघि त्यस क्षेत्रमा लामो समयदेखि भइरहेको भू–गतिविधि र अन्य प्राकृतिक कारणको पनि अध्ययन आवश्यक हुन्छ । उनका अनुसार यदि तापक्रमले घटनालाई ‘ट्रिगर’ गरेको हो भने त्यसको प्रभाव निर्णायक बिन्दुमा पुगेपछि मात्र देखिन सक्छ ।
यसको अर्थ असाधारण तापक्रम आफैंमा हिमनदी भत्किन पर्याप्त कारण नहुन सक्छ । बरु त्यसले पहिलेदेखि नै कमजोर अवस्थामा रहेको हिमनदी, चट्टानी ढलान वा पर्माफ्रस्टलाई थप अस्थिर बनाएको हुनसक्छ । त्यसपछि वर्षा, पानीको दबाब, चट्टानको प्राकृतिक कमजोरी वा अन्य भूगर्भीय गतिविधिले अन्तिम रूपमा घटनालाई उत्प्रेरित गरेको हुनसक्ने वैज्ञानिकहरूको अनुमान छ ।
यही कारण अहिले अनुसन्धानकर्ताहरूले भदौ १० गतेको घटनालाई एउटा मात्र कारणबाट व्याख्या गर्नुभन्दा त्यसअघिका धेरै वर्षमा हिमाली क्षेत्रमा भएका साना–साना परिवर्तनको अध्ययन गरिरहेका छन् । हिमनदीको आकारमा आएको परिवर्तन, चट्टानमा देखिएका दरार, पर्माफ्रस्टको अवस्था, हिउँ पग्लिने दर र तापक्रममा भएको दीर्घकालीन परिवर्तनलाई एकै ठाउँमा राखेर विश्लेषण गर्न थालिएको छ ।
रोहडेका अनुसार यदि हिमनदी भत्किएको क्षेत्रमा पग्लिएको पानी र पर्माफ्रस्ट पग्लिने प्रक्रियाले चट्टानका चिरा वा ‘र्फ्याक्चर प्लेन’ वरपरको संरचनालाई उल्लेखनीय रूपमा कमजोर बनाएको प्रमाण भेटियो भने त्यसले जलवायु परिवर्तनको भूमिकालाई पुष्टि गर्ने बलियो आधार प्रदान गर्न सक्छ । अहिलेको अध्ययनले भने असामान्य तापक्रम र घटनाबीचको सम्बन्धलाई सम्भावित कारणका रूपमा देखाए पनि निर्णायक प्रमाणका रूपमा स्थापित गरिसकेको छैन ।
तापक्रम विश्लेषणका लागि रोहडेले कोपर्निकस कार्यक्रमअन्तर्गतका जलवायु मोडेलका साथै हिमनदी भत्किएको स्थानबाट करिब ९ देखि १४० किलोमिटरको दूरीमा रहेका १४ वटा उच्च उचाइका मौसम केन्द्रबाट प्राप्त तथ्याङ्क प्रयोग गरेका छन् । ती केन्द्रका विवरणलाई दीर्घकालीन तापक्रम रेकर्डसँग तुलना गर्दै घटनाअघिको मौसम कति असामान्य थियो भन्ने मूल्याङ्कन गरिएको हो ।
उच्च हिमाली क्षेत्रमा प्रत्यक्ष मौसम केन्द्रको संख्या सीमित भएकाले अनुसन्धानकर्ताका लागि यस्तो विश्लेषण चुनौतीपूर्ण पनि छ । हिमनदी तथा हिमताल रहेका धेरै क्षेत्र अत्यन्त दुर्गम छन् । त्यहाँ नियमित रूपमा मौसम मापन गर्ने उपकरण राख्न र सञ्चालन गर्न कठिन हुन्छ । त्यसैले उपग्रहबाट प्राप्त तस्बिर, जलवायु मोडेल र आसपासका मौसम केन्द्रका तथ्याङ्कलाई एकीकृत गरेर हिमाली क्षेत्रमा भइरहेको परिवर्तनको अध्ययन गर्नुपर्ने अवस्था छ ।
भदौ १० गतेको घटनाले यस्तो अध्ययनको आवश्यकता अझ स्पष्ट बनाएको छ । हिमाली क्षेत्रमा भएको घटनाको प्रभाव सीमित भू–भागमा मात्रै रहेन । उच्च हिमाली क्षेत्रबाट सुरु भएको पानी, हिउँ, बरफ र ढुंगामाटोको ठूलो प्रवाह तल्लो क्षेत्रमा पुग्दा नदीको बहाव एकाएक बढ्यो । त्यसपछि बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत आयोजना तथा अन्य भौतिक संरचनामा व्यापक क्षति पुगेको थियो ।
नेपाल–चीन सीमावर्ती क्षेत्रमा सुरु भएको घटनाको प्रभाव भोटेकोशी हुँदै तल्लो तटीय क्षेत्रमा देखिएको थियो । यसले हिमाली क्षेत्रमा हुने भू–परिवर्तनको प्रभाव कति टाढासम्म पुग्न सक्छ भन्ने पनि देखाएको छ । माथिल्लो क्षेत्रमा भएको हिमनदी वा पहाडको अस्थिरता केही समयमै नदी प्रणालीमा प्रवेश गरेर ठूलो बाढीको रूप लिन सक्छ । त्यसैले हिमाली क्षेत्रको तापक्रम र भू–गतिविधि अध्ययनलाई विपद् पूर्वसूचना प्रणालीसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता बढेको विज्ञहरूको भनाइ छ ।
जलवायु परिवर्तनका कारण विश्वभर तापक्रम बढिरहेको अवस्थामा हिमाली क्षेत्र अझ संवेदनशील बन्दै गएको वैज्ञानिकहरूको अध्ययनले देखाउँदै आएको छ । हिमालयमा तापक्रम वृद्धि विश्वको औसत तापक्रम वृद्धिभन्दा फरक दरमा भइरहेको हुनसक्ने र त्यसको प्रभाव हिमनदीको अवस्था, हिउँको मात्रा तथा पर्माफ्रस्टमा देखिन सक्ने वैज्ञानिकहरूको चिन्ता छ ।
हिमनदी पग्लिने प्रक्रियाले एकातिर दीर्घकालीन रूपमा पानीको उपलब्धतामा असर पार्न सक्छ भने अर्कोतिर छोटो अवधिमा बाढी, हिमताल विस्फोट र पहिरोजस्ता जोखिम बढाउन सक्छ । हिमनदीको सतहमा जम्मा भएको पानी वा हिमनदीबाट निस्कने पानीको मात्रा अचानक बढ्दा त्यसले प्राकृतिक वा अस्थायी रूपमा बनेका अवरोध भत्काउन सक्छ । त्यस्ता घटना तलतिर रहेका बस्तीका लागि अत्यन्त जोखिमपूर्ण हुन्छन् ।
भदौ १० गतेको घटनाले नेपालमा हिमाली जोखिमको वैज्ञानिक अध्ययन र अनुगमन प्रणालीलाई अझ बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ । हिमनदीको अवस्था नियमित रूपमा अनुगमन गर्ने, उच्च हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम तथा वर्षाको तथ्याङ्क संकलन गर्ने, पर्माफ्रस्टको अवस्था अध्ययन गर्ने र उपग्रहबाट प्राप्त तस्बिरलाई निरन्तर विश्लेषण गर्ने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ ।
विशेषगरी जलवायु परिवर्तनसँगै उच्च हिमाली क्षेत्रमा देखिन थालेका असामान्य तापक्रमका घटनालाई सामान्य मौसमको उतारचढाव भनेर मात्रै हेर्न नहुने वैज्ञानिकहरूको धारणा छ । कुनै एउटा असामान्य गर्मीले तत्काल विपद् निम्त्याउँछ भन्ने होइन । तर लामो समयसम्म बढिरहेको तापक्रमले हिमनदी, पर्माफ्रस्ट र चट्टानी संरचनामा क्रमिक परिवर्तन गराइरहेको छ भने त्यसले भविष्यमा ठूलो विपद्को जोखिम बढाउन सक्छ ।
यही कारण भदौ १० गतेको घटना एउटा छुट्टै प्राकृतिक दुर्घटना मात्र हो कि बदलिँदो हिमाली जलवायुको संकेत पनि हो भन्ने प्रश्न अहिले अनुसन्धानको केन्द्रमा आएको छ । यसको जवाफ तत्काल प्राप्त हुने अवस्था छैन । घटनास्थलको विस्तृत भूगर्भीय अध्ययन, हिमनदीको पुरानो अवस्थासँग अहिलेको अवस्था तुलना, उपग्रह तस्बिरको दीर्घकालीन विश्लेषण तथा तापक्रम र पानीको भूमिकाबारे थप अध्ययन आवश्यक हुनेछ ।
वैज्ञानिकहरूले घटनाअघिका वर्षमा हिमाली ढलानमा भएका साना गतिविधिको अभिलेखसमेत खोजिरहेका छन् । चट्टान सर्ने, साना पहिरो जाने, हिमनदीको आकार परिवर्तन हुने वा हिउँको सतह असामान्य रूपमा घट्ने जस्ता संकेतहरू पहिले नै देखिएका थिए कि थिएनन् भन्ने अध्ययन भइरहेको छ । यदि यस्ता गतिविधि र तापक्रम वृद्धिबीच स्पष्ट सम्बन्ध भेटियो भने भविष्यमा यस्तै घटनाको जोखिम पहिचान गर्न नयाँ आधार तयार हुन सक्छ ।
अहिलेको अध्ययनले कम्तीमा एउटा महत्वपूर्ण संकेत भने दिएको छ—विनाशकारी घटना हुनुअघि हिमाली क्षेत्रमा मौसम सामान्य थिएन । करिब ५ हजार २०० मिटरको उचाइमा भदौ ५ देखि १० गतेसम्म झन्डै ५ डिग्री सेल्सियसको औसत तापक्रम पुग्नु आफैंमा असाधारण अवस्था हो । विगत ५५ वर्षभन्दा लामो रेकर्डमा सोही अवधिमा तापक्रम चार डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि नपुगेको तथ्यले यसपटकको गर्मीलाई अझ उल्लेखनीय बनाएको छ ।
तर यही असामान्य गर्मीले हिमनदी भत्कायो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न अझै अनुसन्धान बाँकी छ । सम्भवतः तापक्रम वृद्धि, हिउँ पग्लाइ, पर्माफ्रस्टको कमजोरी, चट्टानका चिरामा पानीको प्रवेश र पहाडको दीर्घकालीन अस्थिरता जस्ता धेरै प्रक्रियाले एकैपटक भूमिका खेलेका हुन सक्छन् । प्राकृतिक विपद् प्रायः एउटै कारणबाट नभई विभिन्न भौगोलिक तथा मौसमजन्य अवस्थाको संयुक्त प्रभावबाट उत्पन्न हुने भएकाले यस घटनाको अनुसन्धान पनि त्यही आधारमा अघि बढाउनुपर्ने देखिन्छ ।
भदौ १० गतेको विपद्ले नेपालसहित हिमालय क्षेत्रमा जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक जोखिमबीचको सम्बन्धलाई पुनः गम्भीर बहसमा ल्याएको छ । हिमनदी तथा उच्च हिमाली क्षेत्रमा देखिने परिवर्तनलाई केवल वातावरणीय समस्या भनेर हेर्नेभन्दा पनि यसलाई विपद् व्यवस्थापन, पूर्वसूचना, पूर्वाधार निर्माण र मानव बस्तीको सुरक्षासँग जोडेर हेर्नुपर्ने अवस्था आएको छ ।
वैज्ञानिक अनुसन्धानले आगामी दिनमा घटनाको वास्तविक कारणबारे थप स्पष्टता दिने अपेक्षा गरिएको छ । यदि तापक्रम वृद्धि र हिमाली संरचनाको अस्थिरताबीच बलियो सम्बन्ध पुष्टि भयो भने नेपालजस्ता हिमाली देशका लागि त्यसको अर्थ अझ गम्भीर हुनेछ । किनकि जलवायु परिवर्तनले हिमनदी र पर्माफ्रस्टलाई कमजोर बनाउँदै लगेको अवस्थामा भविष्यमा उच्च हिमाली क्षेत्रमा यस्ता आकस्मिक घटना दोहोरिन सक्ने जोखिम रहन्छ ।
त्यसैले भदौ १० गतेको बाढीलाई केवल विगतको एउटा विनाशकारी घटना मानेर अनुसन्धान रोक्नुको सट्टा यसलाई हिमाली क्षेत्रमा बदलिँदो जलवायु र बढ्दो प्राकृतिक जोखिम बुझ्ने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा लिनुपर्ने देखिन्छ । तापक्रमको असामान्य वृद्धि, हिमनदीको तीव्र पग्लाइ, पर्माफ्रस्टको अवस्था र चट्टानी ढलानमा भइरहेका परिवर्तनलाई एकीकृत रूपमा निगरानी गर्न सके मात्रै भविष्यमा यस्ता विपद्को जोखिम पहिल्यै पहिचान गर्ने सम्भावना बढ्नेछ ।
प्रक्षेपण राष्ट्रयि दैनकिबाट साभार ।
