नेपाली कांग्रेसका महामन्त्रीद्वय गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माको अगुवाइमा विशेष महाधिवेशन सुरु हुनु केवल पार्टीभित्रको एक घटनामात्र होइन, यो नेपालको लोकतान्त्रिक अभ्यासकै लागि नयाँ प्रस्थानबिन्दु हो ।
देशको सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक पार्टीले आफ्नै विधान, आफ्नै परम्परा र आफ्नै कार्यकर्ताको दबाबका कारण विशेष महाधिवेशनतर्फ पाइला चाल्नु राजनीतिक रूपमा ऐतिहासिक क्षण हो । यसले पार्टीभित्र मात्रै होइन, समग्र नेपाली राजनीतिमा संस्थागत लोकतन्त्रको बहसलाई नयाँ उचाइमा पुर्याएको छ ।
नेपाली कांग्रेस लोकतन्त्रको नाममा जन्मिएको पार्टी हो । राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनदेखि पञ्चायतविरोधी संघर्ष, २०४६ को जनआन्दोलन र २०६२/६३ को ऐतिहासिक परिवर्तनसम्म कांग्रेसले नेतृत्वदायी भूमिका खेलेको इतिहास छ । तर विडम्बना, यही पार्टी पछिल्ला वर्षहरूमा आफ्नै आन्तरिक लोकतन्त्रमा कमजोर बन्दै गएको आलोचना खेप्दै आएको थियो । विधान मिच्ने, महाधिवेशन टार्ने, निर्णय सीमित घेराभित्र गर्ने प्रवृत्तिले कांग्रेसको नैतिक हैसियतमा प्रश्न उठिरहेको थियो । विशेष महाधिवेशनको सुरुवातले यही आरोपमाथि निर्णायक प्रहार गरेको छ ।
यो प्रक्रियाको अगुवाइ गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माले गर्नु आफैंमा अर्थपूर्ण छ । उनीहरू कुनै सत्ताविहीन विद्रोही होइनन्, पार्टीका निर्वाचित महामन्त्री हुन् । विधानको संरक्षक मानिने पदमा बसेर उनीहरूले विधानअनुसारको प्रक्रिया अघि बढाउनु लोकतान्त्रिक अभ्यासको उत्कृष्ट उदाहरण हो । यसले देखाएको छ—पद, सुविधा र शक्ति भन्दा माथि पनि राजनीतिक जिम्मेवारी हुन्छ ।
विशेष महाधिवेशनले कांग्रेसभित्र थुप्रिएका प्रश्नहरूलाई औपचारिक रूपमा छलफलको टेबलमा ल्याएको छ—नेतृत्वको जवाफदेहिता, कार्यसम्पादनको मूल्यांकन, संगठनात्मक शिथिलता र भविष्यको राजनीतिक दिशा । यस्ता विषयबाट भागेर होइन, सामना गरेर मात्रै पार्टी बलियो हुन्छ । यही सत्यलाई महामन्त्रीद्वयले व्यवहारमा उतारेका छन् ।
तर यस ऐतिहासिक प्रक्रियासँगै कांग्रेस सभापति शेरबहादुर देउवा र उनको संस्थापनपक्षले विशेष महाधिवेशन रोक्न गरेको दुष्प्रयास पनि उत्तिकै चिन्ताजनक छ । विधानले व्यवस्था गरेको प्रक्रिया अघि बढ्दा त्यसलाई अवैधानिक ठहर गर्ने, संगठनात्मक अवरोध सिर्जना गर्ने, डर र दबाबको राजनीति गर्ने प्रयासहरू लोकतान्त्रिक संस्कारसँग मेल खाँदैनन् । पार्टी सभापति स्वयंले विधानको पालना गर्नुभन्दा त्यसलाई छेकेर सत्ता सन्तुलन जोगाउने प्रयास गर्नु कांग्रेसको इतिहाससँग असंगत देखिन्छ ।
देउवापक्षको यो रवैयाले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—के कांग्रेस नेतृत्व लोकतन्त्रको अभ्यासमा विश्वास गर्छ, कि केवल लोकतन्त्रको भाष्य प्रयोग गरेर सत्ता व्यवस्थापन गर्न चाहन्छ? पार्टीभित्र बहस, मतभेद र निर्णयको अधिकार कार्यकर्तामा सुम्पनु नै लोकतन्त्र हो । त्यसलाई नियन्त्रण गर्न खोज्नु भनेको कांग्रेसले अरूलाई सिकाउँदै आएको लोकतान्त्रिक मूल्यको आत्मविरोध हो ।
विशेष महाधिवेशन रोक्ने प्रयास असफल हुनु कांग्रेस कार्यकर्ताको चेतनाको जित हो । यसले देखाएको छ कि पार्टी अब केवल नेताको इच्छाले होइन, विधान र कार्यकर्ताको चाहनाले चल्ने दिशातर्फ उन्मुख हुँदैछ । यो परिवर्तन कांग्रेसमा सीमित रहने छैन । जब देशको पुरानो र ठूलो पार्टीभित्र संस्थागत लोकतन्त्र बलियो हुन्छ, त्यसको प्रभाव अन्य दल र समग्र राजनीतिक प्रणालीमा पनि पर्छ ।
आजको विशेष महाधिवेशनले नेपालमा ‘नेताकेन्द्रित राजनीति’ बाट ‘संस्थाकेन्द्रित राजनीति’ तर्फको संकेत दिएको छ । यो प्रक्रिया सफल भए कांग्रेस मात्रै होइन, नेपाली लोकतन्त्र नै बलियो हुनेछ । राजनीतिक दलहरूभित्र लोकतन्त्र अभ्यास नगरी देशमा लोकतन्त्र बलियो हुन्छ भन्ने कल्पना असम्भव छ ।
गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माको नेतृत्वमा सुरु भएको यो यात्रा सहज छैन । दबाब, आरोप र अवरोधहरू आउनेछन् । तर लोकतन्त्रको बाटो सधैं चुनौतीपूर्ण हुन्छ । इतिहासले सधैं जोखिम मोलेर सही पक्ष रोज्नेहरूलाई नै सम्झन्छ ।
नेपाली कांग्रेसको विशेष महाधिवेशन आज एउटा पार्टीको आन्तरिक प्रक्रिया जस्तो देखिए पनि वास्तवमा यो नेपाली लोकतन्त्रको आत्मा जोगाउने संघर्ष हो । यदि कांग्रेस यो प्रक्रियाबाट आत्मसमीक्षा, सुधार र नवीकरणको दिशामा अघि बढ्न सफल भयो भने, यसले देशको लोकतान्त्रिक अभ्यासमा साँच्चिकै नयाँ प्रस्थानबिन्दु तय गर्नेछ ।
मिति २०८२ पुस २८ गतेको सम्पादकीय प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकदेखि साभार ।
