काठमाडौं । गोरखाको बूढीगण्डकी नदीमा आइतबार बिहान आएको विनाशकारी बाढी पहिरोले नदीको बहाव अस्थायी रूपमा थुनिएर बनेको प्राकृतिक बाँध फुटेपछि आएको हुन सक्ने प्रारम्भिक आकलन गरिएको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड)ले घटनाको प्रारम्भिक विश्लेषण गर्दै चुम्चेत आसपासको क्षेत्रमा पहिरोका कारण नदीको बहाव अवरुद्ध भएको र त्यसपछि अवरोध फुट्दा गेग्रानसहितको बाढी तल्लो तटीय क्षेत्रमा आएको हुन सक्ने जनाएको छ । आइतबार बिहान करिब ४ बजे सुरु भएको बाढीको प्रकृति र त्यसले पुर्याएको क्षतिको प्रारम्भिक विवरण विश्लेषण गर्दा यस्तो अनुमान गरिएको इसिमोडले जनाएको हो । यद्यपि, बाढीको वास्तविक कारण, पहिरो गएको स्थान, अस्थायी रूपमा जम्मा भएको पानीको मात्रा र अवरोध फुटेको समयबारे विस्तृत अनुसन्धान हुन बाँकी छ । त्यसैले अहिले नै यही कारणले बाढी आएको हो भनेर अन्तिम निष्कर्ष निकाल्न नसकिने विज्ञहरूको भनाइ छ ।
यसअघि राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले पनि नेपाली सेनाबाट प्राप्त विवरणका आधारमा पहिरोले नदी थुनिएर बनेको अस्थायी बाँध फुट्दा बाढी आएको हुन सक्ने अनुमान गरेको थियो । इसिमोडको प्रारम्भिक विश्लेषणले पनि यही सम्भावनालाई औँल्याएको छ । तर, घटनाको वैज्ञानिक पुष्टि गर्न प्रभावित क्षेत्रको स्थलगत अध्ययन, भूगर्भीय अवस्था, नदीको बहाव र बाढीले बगाएर ल्याएका गेग्रान तथा अवशेषको विश्लेषण आवश्यक हुनेछ । इसिमोडका जलवायु तथा वातावरणीय जोखिमसम्बन्धी रणनीतिक नेतृत्वकर्ता छियाङगङ झाङले बूढीगण्डकीमा आएको बाढीको प्रारम्भिक विश्लेषणले पहिरोबाट बनेको अस्थायी अवरोध फुटेर गेग्रानयुक्त बाढी आएको हुन सक्ने देखाएको बताएका छन् । उनका अनुसार यो विश्लेषण नेपाली समयअनुसार आइतबार बिहान ११ः३० बजेसम्म सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध सूचनामा आधारित छ । उद्धार तथा अनुसन्धानका काम जारी रहेकाले घटनासम्बन्धी तथ्यांक, क्षतिको विवरण र बाढीको उत्पत्तिबारे प्राप्त हुने जानकारीमा परिवर्तन हुन सक्ने उनले स्पष्ट पारेका छन् ।
हिमाली क्षेत्रमा पहिरो खस्दा नदीको बहाव थुनिनु र त्यसबाट अस्थायी ताल वा बाँधजस्तो संरचना बन्नु प्राकृतिक प्रक्रिया हो । पहिरोले नदीको साँघुरो भागमा माटो, ढुंगा, चट्टान र अन्य सामग्री थुपारिदिँदा पानीको नियमित बहाव रोकिन सक्छ । माथिल्लो क्षेत्रमा पानी जम्मा हुँदै जाँदा त्यसको दबाब बढ्छ । कमजोर संरचनाका रूपमा बनेको अवरोधले पानीको चाप थेग्न नसकेपछि अचानक फुट्न सक्छ । त्यसपछि थुनिएको पानी ठूलो वेगमा तलतिर बग्छ र बाटोमा रहेका ढुंगा, माटो, गेग्रान, रुखका अवशेष तथा अन्य सामग्रीसमेत बगाएर लैजान सक्छ । बूढीगण्डकीमा आएको बाढीको प्रारम्भिक प्रकृतिले पनि यस्तो प्रक्रियाको सम्भावना देखाएको छ । बाढीले नदीको तटीय क्षेत्रमा कालो माटोसहितको गेग्रान र विभिन्न प्रकारका अवशेष बगाएर तल्लो क्षेत्रमा पुर्याएको थियो । सामान्य वर्षा वा नदीमा पानीको बहाव बढ्दा देखिने बाढीभन्दा गेग्रानयुक्त बाढीको विनाशकारी क्षमता बढी हुन सक्छ । पानीसँगै ठूला ढुंगा, माटो र अन्य ठोस पदार्थ बग्दा नदी किनारका बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना तथा अन्य संरचनामा ठूलो क्षति पुग्न सक्छ ।
यद्यपि, बूढीगण्डकीमा आएको बाढीमा पानी, गेग्रान र अन्य सामग्रीको अनुपात कति थियो भन्नेबारे विस्तृत प्राविधिक विवरण सार्वजनिक हुन बाँकी छ । त्यसैगरी, नदी थुनिएको भए कति समयसम्म पानी जम्मा भयो, अवरोध कति ठूलो थियो र त्यसबाट एकैपटक कति पानी बाहिर निस्कियो भन्ने विषय पनि अनुसन्धानकै क्रममा छन् । यी विवरणले बाढीको वास्तविक स्वरूप र क्षतिको कारण बुझ्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछन् । आइतबार बिहान आएको बाढीले गोरखाको बूढीगण्डकी नदी आसपासका क्षेत्रमा ठूलो भौतिक क्षति पुर्याएको प्रारम्भिक विवरण प्राप्त भएको छ । बाढीका कारण केही व्यक्ति बेपत्ता भएको, घरहरू बगेको तथा जलविद्युत् आयोजना र पुलहरूमा क्षति पुगेको विवरण आएका छन् । गोरखाको सेल्लेरीस्थित ३४१ मेगावाट क्षमताको बूढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजनास्थलमा समेत गम्भीर क्षति पुगेको प्रारम्भिक जानकारी छ । तर, आयोजनाका संरचनामा भएको क्षतिको पूर्ण विवरण र त्यसको असरबारे विस्तृत मूल्यांकन हुन बाँकी छ ।
बाढीले आरुघाट क्षेत्रको सडक सम्पर्कमा समेत असर पारेको छ । बूढीगण्डकीमा आएको बाढीले गोरखा र धादिङलाई जोड्ने मोटरेबल पुलको एउटा भाग बगाएपछि आवागमन प्रभावित भएको छ । पुलका तीन स्पानमध्ये एक भाग भाँचिएर बगाएको प्रारम्भिक विवरण छ । नदीमा आएको बाढीको तीव्र बहावले पुलका संरचनामा कति क्षति पुर्यायो भन्ने विषयमा थप अध्ययन आवश्यक भए पनि पुलको क्षतिले स्थानीय बासिन्दाको आवतजावत, सामान ढुवानी र आपत्कालीन सेवामा चुनौती थपेको छ । बाढीले भौतिक संरचनामा व्यापक क्षति पुर्याएको भए पनि मानवीय क्षतिको विवरण भने पुष्टि भइसकेको छैन । राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले उपलब्ध प्रारम्भिक विवरणका आधारमा मानवीय क्षति पुष्टि नभएको जनाएको छ । तर, बाढी प्रभावित क्षेत्रको अवस्था, बेपत्ता भनिएका व्यक्तिको विवरण र क्षतिको वास्तविक परिमाणबारे यकिन गर्न बाँकी रहेकाले अन्तिम विवरण सार्वजनिक भइसकेको छैन । प्रभावित क्षेत्रमा सुरक्षा निकाय परिचालन गरी खोज तथा उद्धार, जोखिममा रहेका बासिन्दाको स्थानान्तरण र विस्थापितलाई सुरक्षित स्थानमा बसोबासको व्यवस्था मिलाउने काम भइरहेको छ । बाढीपछि नदीको बहाव र तटीय क्षेत्रमा थप जोखिम हुन सक्ने भएकाले सम्बन्धित निकायले स्थानीय बासिन्दालाई सतर्क रहन आग्रह गरेका छन् । बूढीगण्डकीमा आएको बाढीको प्रभाव तल्लो तटीय क्षेत्रमा समेत पर्न सक्ने सम्भावनालाई ध्यानमा राखेर बूढीगण्डकी, त्रिशूली र नारायणी नदी प्रणाली आसपासका समुदायलाई सचेत गराइएको थियो ।
बूढीगण्डकीको बाढीले हिमाली क्षेत्रमा उत्पन्न हुने प्राकृतिक जोखिमको असर नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रसम्म कति टाढा पुग्न सक्छ भन्ने विषयलाई पुनः उजागर गरेको छ । पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा भएको पहिरोको असर घटनास्थलमा मात्र सीमित नहुन सक्छ । नदी थुनिने, पानी जम्मा हुने र अवरोध फुट्ने प्रक्रिया छोटो समयमा विकसित भएमा तल्लो क्षेत्रमा रहेका बस्ती तथा पूर्वाधारलाई पूर्वतयारी गर्ने पर्याप्त समय नपाइन सक्छ । विशेषगरी नदी किनारमा रहेका बस्ती, पुल, सडक र जलविद्युत् आयोजनाहरू यस्तो जोखिमबाट प्रभावित हुन सक्छन् ।
रसुवा–भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीको घटनापछि केही समयमै बूढीगण्डकीमा अर्को विनाशकारी बाढी आउनुले हिमाली क्षेत्रमा एकपछि अर्को प्राकृतिक विपद् उत्पन्न हुन सक्ने जोखिमलाई समेत चर्चामा ल्याएको छ । इसिमोडका अनुसार यी घटनाले हिमाली समुदाय र नदी करिडोरहरू अचानक उत्पन्न हुने तथा क्रमशः अर्को विपद् निम्त्याउन सक्ने प्राकृतिक जोखिमको उच्च चपेटामा रहेको देखाएका छन् । इसिमोडका महानिर्देशक पेमा ग्याम्छोले यी घटनाले हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्ने समुदाय र नदी आसपासका पूर्वाधारहरू आकस्मिक प्राकृतिक घटनाबाट जोखिममा रहेको स्पष्ट पारेका छन् । उनका अनुसार विपद्पछि तत्काल उद्धार र राहतलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक भए पनि घटनाको वास्तविक कारण पत्ता लगाउनु उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । कारण पहिचान भएपछि भविष्यमा यस्ता घटना दोहोरिँदा जनधनको क्षति कम गर्ने उपाय अवलम्बन गर्न र जोखिममा रहेका समुदायको उत्थानशीलता बढाउन सहयोग पुग्नेछ ।
बूढीगण्डकी क्षेत्रमा यसअघि पनि ठूलो बाढीजन्य घटना भइसकेको छ । इसिमोडका अनुसार सन् २०२४ को अप्रिलमा मनास्लु हिमनदीको अग्रभागबाट विशाल हिमपहिरो खसेर वीरेन्द्र तालमा पुगेपछि तालको पानी अचानक बाहिर निस्किएको थियो । त्यसबाट बूढीगण्डकी नदीमा आकस्मिक बाढी आएको थियो । उक्त घटनाले हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी, ताल, पहिरो र नदी प्रणालीबीचको सम्बन्ध कति संवेदनशील हुन सक्छ भन्ने देखाएको थियो । त्यसबेला इसिमोडको नेतृत्वमा गरिएको विस्तृत अध्ययनले उक्त घटनालाई हिमताल विस्फोटजन्य बाढी अर्थात् ग्लेसियल लेक आउटबर्स्ट फ्लड (ग्लोफ) नभई हिमपहिरोका कारण तालको पानी विस्थापित भएर बाहिर निस्कँदा उत्पन्न भएको बाढीका रूपमा व्याख्या गरेको थियो । हिमपहिरो तालमा खस्दा पानी विस्थापित भई अचानक बाहिर निस्कन सक्छ । यसरी उत्पन्न हुने बाढी र हिमतालको प्राकृतिक बाँध फुटेर आउने बाढीको उत्पत्ति प्रक्रिया फरक हुन्छ । दुवै घटनाले ठूलो क्षति पुर्याउन सक्ने भए पनि तिनको कारण पहिचान गर्न फरक प्रकारको भूगर्भीय तथा जलवैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक पर्छ ।
सन् २०२४ को घटनाले जस्तै अहिलेको बाढीले पनि प्राकृतिक जोखिमको मूल्यांकन गर्दा एउटा कारणलाई मात्र हेरेर नपुग्ने सन्देश दिएको छ । हिमाली क्षेत्रमा पहिरो, हिमपहिरो, हिमनदी, तालमा जम्मा हुने पानी र नदीको बहावबीचको सम्बन्धलाई एकीकृत रूपमा अध्ययन गर्नुपर्ने विज्ञहरूको जोड छ । कुनै एउटा क्षेत्रमा भएको प्राकृतिक परिवर्तनले नदीको तल्लो भागमा रहेका बस्ती तथा संरचनामा अप्रत्याशित असर पार्न सक्छ । त्यसैले जोखिमको अध्ययन गर्दा घटनास्थलसँगै त्यसको प्रभाव पुग्न सक्ने सम्पूर्ण नदी प्रणालीलाई ध्यानमा राख्नुपर्ने हुन्छ ।
इसिमोडका जलवायु तथा वातावरणीय जोखिमसम्बन्धी रणनीतिक नेतृत्वकर्ता झाङका अनुसार भिरालो हिमाली क्षेत्रमा पहिरोको जोखिम भएका स्थान र नदी प्रणालीको एकीकृत निगरानी तथा मूल्यांकन आवश्यक छ । यस्ता क्षेत्रमा प्राकृतिक प्रक्रिया तीव्र गतिमा विकसित हुन सक्ने भएकाले घटनाको असर घटनास्थलभन्दा धेरै टाढासम्म पुग्न सक्छ । नदीको माथिल्लो भेगमा पहिरो खस्दा वा पानीको बहाव अस्थायी रूपमा अवरुद्ध हुँदा तल्लो क्षेत्रमा रहेका समुदायले तत्काल त्यसको जोखिम महसुस नगर्न पनि सक्छन् । तर, अवरोध अचानक फुटेमा केही समयमै बाढीको ठूलो लहर तल्लो क्षेत्रमा पुग्न सक्छ । यस किसिमका जोखिम न्यूनीकरण गर्न नदीको माथिल्लो जलाधार क्षेत्रमा नियमित निगरानी, पहिरोको सम्भावना भएका स्थानको पहिचान, नदीको बहावमा हुने असामान्य परिवर्तनको अनुगमन र समयमै सूचना प्रवाह गर्ने प्रणाली प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिन्छ । जोखिमयुक्त क्षेत्रमा रहेका पुल, सडक, जलविद्युत् आयोजना तथा बस्तीको योजना बनाउँदा बाढीको सम्भावना र नदीले बगाएर ल्याउन सक्ने गेग्रानको प्रभावलाई समेत समेट्न आवश्यक हुन्छ । विपद्पछि पुनर्निर्माण गर्दा पनि पहिलेकै जोखिमलाई बेवास्ता गरेर संरचना बनाइएमा भविष्यमा फेरि ठूलो क्षति हुन सक्ने जोखिम रहन्छ ।
इसिमोडले आगामी दिनमा जोखिम मूल्यांकन, पूर्वाधार योजना र पुनःस्थापनाका काम गर्दा विभिन्न प्राकृतिक जोखिम, तिनलाई उत्पन्न गराउने कारण र तल्लो तटीय क्षेत्रमा पर्ने प्रभावलाई एकसाथ विचार गर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ । बूढीगण्डकीमा आएको बाढीको घटनाले तत्काल उद्धार र राहतसँगै दीर्घकालीन जोखिम न्यूनीकरणको तयारी पनि आवश्यक रहेको देखाएको छ । अहिले बाढीको वास्तविक कारण र क्षतिको पूर्ण विवरण पत्ता लगाउन अनुसन्धान जारी छ । पहिरोले नदी थुनेर बनेको अस्थायी बाँध फुटेको हो वा अन्य कुनै प्रक्रियाले बाढी उत्पन्न गराएको हो भन्ने विषय विस्तृत अध्ययनपछि मात्र स्पष्ट हुनेछ । त्यसका लागि भूगर्भविद्, जलविज्ञ र सम्बन्धित प्राविधिक निकायबाट घटनास्थलको अध्ययन, नदीको बहावको विश्लेषण र उपलब्ध प्रमाणको परीक्षण आवश्यक हुनेछ ।
प्रारम्भिक आकलनले पहिरोबाट बनेको अवरोध फुटेको सम्भावना देखाए पनि वैज्ञानिक निष्कर्षका लागि थप प्रमाण जुटाउनुपर्नेछ । बूढीगण्डकीको पछिल्लो बाढीले हिमाली क्षेत्रका प्राकृतिक जोखिमलाई समयमै पहिचान गर्ने, जोखिममा रहेका बस्ती तथा पूर्वाधारको सुरक्षा गर्ने र आकस्मिक बाढीबारे प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्ने आवश्यकतालाई पुनः स्मरण गराएको छ । विपद्को कारण पत्ता लगाएर त्यसबाट सिक्नु र भविष्यमा सम्भावित जोखिम घटाउने व्यवस्था गर्नु नै यस्ता घटनाबाट हुने मानवीय तथा भौतिक क्षति न्यूनीकरण गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार बन्नेछ ।
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार ।
