काठमाडौं । अमेरिकी प्रविधि उद्यमी एलन मस्कले युक्रेनी सेनाले घातक ड्रोन आक्रमणका लागि स्टारलिङ्क स्याटेलाइट सञ्चार प्रणाली प्रयोग गरेको आरोप लगाएपछि यसको सैन्य प्रयोग र सेवा सर्तलाई लिएर विवाद चर्किएको छ।
युक्रेनको सैन्य सञ्चार तथा युद्धमैदानमा समन्वयका लागि महत्वपूर्ण मानिएको स्टारलिङ्क सेवाको विषयले अमेरिका र युक्रेनबीचको सम्बन्धमा समेत थप संवेदनशीलता सिर्जना गरेको छ । मस्कले शनिबार सामाजिक सञ्जाल एक्समार्फत युक्रेनी सेनाले मानिसको ज्यान लिन लक्षित ड्रोन आक्रमणमा स्टारलिङ्कको प्रयोग गरेको दाबी गरेका हुन्। उनले प्रणालीमा देखिएको कमजोरी गत साता नै समाधान गरिएको उल्लेख गर्दै सेवाको प्रयोग निर्धारित सर्तअनुसार हुनुपर्ने बताएका छन् ।
स्टारलिङ्कको उद्देश्य नागरिक सञ्चारलगायतका प्रयोजनका लागि सेवा उपलब्ध गराउनु रहेको उल्लेख गर्दै मस्कले सेवा सर्त उल्लङ्घन भएमा सेवा बन्द गर्न सकिने चेतावनी दिएका छन्। यद्यपि, उनले युक्रेनको प्रतिरक्षाका लागि स्टारलिङ्क अझै पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण रहेको स्वीकार गरेका छन् । मस्कका अनुसार स्टारलिङ्कको स्याटेलाइट सञ्चार प्रणालीलाई तत्काल अवरुद्ध पार्न वा नष्ट गर्न कठिन भएकाले यो युक्रेनी सेनाका लागि महत्वपूर्ण बनेको छ। उनले सेवा बन्द भएमा युक्रेनको अग्रपंक्तिमा तैनाथ सैनिकको सञ्चार तथा रक्षा क्षमतामा तत्काल असर पर्न सक्ने बताएका छन् ।
युक्रेनको सैन्य सञ्चारमा स्टारलिङ्कको भूमिका
सन् २०२२ मा रुसले युक्रेनमाथि पूर्णस्तरको आक्रमण सुरु गरेयता स्टारलिङ्क युक्रेनको सञ्चार पूर्वाधारको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ । परम्परागत सञ्चार संरचनामा क्षति पुगेका स्थानमा समेत स्याटेलाइटमार्फत इन्टरनेट सेवा उपलब्ध गराउन सक्ने भएकाले युक्रेनी सेनाले यसलाई सञ्चार, निगरानी तथा विभिन्न सैन्य गतिविधिको समन्वयमा प्रयोग गर्दै आएको छ । युक्रेनले स्टारलिङ्कसँगै सैन्य प्रयोजनका लागि विकसित स्टारशिल्ड प्रणालीमा समेत निर्भर रहँदै आएको छ ।
युद्धमैदानमा सैनिकबीच सूचना आदानप्रदान, रसद व्यवस्थापन तथा ड्रोन सञ्चालनजस्ता काममा सञ्चार प्रणालीको भूमिका महत्वपूर्ण मानिन्छ। त्यसैले स्टारलिङ्कको सेवा र सञ्चालनसम्बन्धी निर्णयले युक्रेनको सैन्य गतिविधिमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्ने देखिन्छ । मस्कले एकातिर स्टारलिङ्कको सैन्य प्रयोगलाई लिएर आपत्ति जनाएका छन् भने अर्कोतिर युक्रेनको रक्षाका लागि यसको महत्व पनि स्वीकार गरेका छन् । यसले नागरिक तथा मानवीय प्रयोजनका लागि उपलब्ध गराइएको प्रविधि युद्धका क्रममा कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने विषयमा प्रश्न उठाएको छ ।
स्टारलिङ्कको गति र सञ्चारमा सुधार आएको युक्रेनको दाबी
युक्रेनका रक्षामन्त्री येभगेनी खमाराले शनिबार निगरानी प्रणालीले स्टारलिङ्क र स्टारशिल्डको सञ्चालनमा सुधार आएको देखाएको बताएका छन् । उनका अनुसार प्रणालीको गति प्रतिघण्टा ४०० किलोमिटरभन्दा बढी पुगेको छ र सञ्चार सम्पर्क पनि स्थिर रहेको छ । खमाराका अनुसार प्रणालीको गति पुनः प्राप्त हुनु युक्रेनी सेनाको अग्रपंक्तिमा सञ्चार कायम राख्न, ड्रोन सञ्चालन गर्न तथा आवश्यक सामग्रीको आपूर्ति व्यवस्थापन गर्न महत्वपूर्ण छ। उनले सेवा पुनःस्थापनाको काम रातिदेखि नै सुरु गरिएको जानकारी दिएका छन् । सञ्चार प्रणालीमा आएको सुधारले अग्रपंक्तिमा रहेका सैनिकलाई आवश्यक सामग्री पुर्याउन र हवाई आक्रमणबाट देशको रक्षा गर्ने गतिविधिमा सहयोग पुग्ने युक्रेनी पक्षको अपेक्षा छ । तर, प्रणालीमा सुधार आएको भनिए पनि यसको दीर्घकालीन सञ्चालन र प्रयोगसम्बन्धी सर्तबारे विवाद कायम छ ।
अमेरिका–युक्रेन सम्बन्धमा प्रविधि पनि विवादको विषय
पछिल्लो समय स्टारलिङ्क सेवा अमेरिका र युक्रेनबीचको सम्बन्धमा महत्वपूर्ण विवादको विषय बनेको छ। युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले अमेरिकाको नीतिले रुसलाई फाइदा पुग्ने अवस्था सिर्जना गरेको आरोप लगाउँदै आएका छन् । उनका अनुसार युक्रेनतर्फ लक्षित क्षेप्यास्त्र आक्रमणबारे समयमै पूर्वसूचना नपाउनु र स्टारलिङ्कको गति सीमित पारिनुले सैन्य प्रतिकार्यमा असर पारेको थियो । यता, मस्कले स्टारलिङ्क सेवामा आउने अवरोधका लागि आफ्नो कम्पनी स्पेसएक्सभन्दा अमेरिकी सरकार जिम्मेवार रहेको दाबीसमेत गर्दै आएका छन् । यी भनाइले युद्धका क्रममा निजी प्रविधि कम्पनी, सरकार र सैन्य निकायबीचको सम्बन्ध तथा जिम्मेवारीबारे बहस बढाएको छ ।
रक्षामन्त्री खमाराले यस विषयमा राष्ट्रपति जेलेन्स्कीले लिएको अडानको प्रशंसा गर्दै त्यसबाट सकारात्मक परिणाम प्राप्त भइरहेको बताएका छन् । यद्यपि, स्टारलिङ्कको प्रयोगसम्बन्धी विवाद समाधान भएको वा भविष्यमा सेवा कसरी सञ्चालन हुनेछ भन्ने विषयमा स्पष्ट निष्कर्ष सार्वजनिक भइसकेको छैन । रुससँगको युद्धमा युक्रेनका लागि सञ्चार प्रणाली रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ। यस्तो अवस्थामा स्टारलिङ्कको उपलब्धता, सेवा सर्त र सैन्य प्रयोगको सीमाबारे हुने निर्णयले युक्रेनको सञ्चार क्षमता तथा युद्धमैदानको समन्वयमा प्रभाव पार्न सक्छ। मस्कको पछिल्लो आरोपले निजी प्रविधिको प्रयोग र त्यसमा कम्पनीको नियन्त्रणसम्बन्धी बहसलाई फेरि सतहमा ल्याएको छ ।
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकदेखि साभार ।
