दोस्रो विश्वयुद्धपछिको लामो अवधिसम्म बेलायत स्थिर प्रधानमन्त्रीहरूको देशका रूपमा चिनिन्थ्यो । एकपटक कोही डाउनिङ स्ट्रिट पुगेपछि लामो समयसम्म पदमा रहने अपेक्षा गरिन्थ्यो ।
२ ठूला दलको प्रभुत्व, अनुशासित संसदीय दल र ‘फर्स्ट–पास्ट–द–पोस्ट’ निर्वाचन प्रणालीले प्रधानमन्त्रीहरूलाई बलियो आधार प्रदान गर्थ्यो । मार्गरेट थ्याचर र टोनी ब्लेयर दुवैले करिब १ दशक सत्तामा बिताएका थिए, जुन आज कल्पना गर्न पनि कठिन देखिन्छ ।
तर अहिले बेलायतमा प्रधानमन्त्रीहरू छिट्टै आउँछन् र छिट्टै जान्छन् । देश १ दशकभित्र सातौँ प्रधानमन्त्रीतर्फ उन्मुख छ । थेरेसा मे र बोरिस जोन्सन ३ वर्षभन्दा केही बढी टिके भने लिज ट्रस मात्र ४९ दिन सत्तामा रहिन् । सन् २०२४ मा लेबर पार्टीले ठूलो बहुमत पाएपछि कियर स्टार्मरबाट स्थिरताको अपेक्षा गरिएको थियो तर उनी पनि २ वर्ष नपुग्दै पद छाड्ने अवस्थामा पुगे । आखिर बेलायतको प्रसिद्ध राजनीतिक स्थिरता किन यति छिटो अस्थिरतामा बदलियो ?
यसका केही स्पष्ट कारण छन्, तर कुनै एक कारण मात्र पर्याप्त छैन । सामाजिक सञ्जालले राजनीतिक विभाजन बढाएको छ । तर इन्टरनेट भएको एकमात्र देश बेलायत होइन । ब्रेक्जिटले शासन चलाउन कठिन बनाएको सत्य हो । यसले दलभित्र र दलबाहिरका मतभेदलाई तीव्र बनायो र प्रधानमन्त्रीहरूलाई नीतिगत विवाद मात्र होइन, देशको भविष्यबारे फरक दृष्टिकोण समेत व्यवस्थापन गर्न बाध्य बनायो । तर धेरै विद्वानहरूको मतमा ब्रेक्जिटले अस्थिरता सिर्जना गरेको होइन, पहिलेदेखि रहेका समस्याहरूलाई तीव्र बनाएको हो ।
कतिपयले खराब नेतृत्वलाई पनि कारण मान्छन् । केही प्रधानमन्त्रीहरू क्षमता अभावका कारण असफल भए । थेरेसा मेले आफ्नो ब्रेक्जिट सम्झौता संसदबाट पारित गराउन सकिनन् भने लिज ट्रसको आर्थिक प्रयोग चाँडै असफल भयो । केहीको समस्या नैतिकता र निर्णय क्षमतामा देखियो । बोरिस जोन्सनले आफूले नियम उल्लंघन गरेपछि जनविश्वास गुमाए । कियर स्टार्मरको शासनकाल पनि नीतिगत अनिर्णय र केही विवादास्पद नियुक्तिहरूले प्रभावित भयो ।
तर समस्या यतिमै सीमित छैन । वास्तविक समस्या प्रधानमन्त्री र उनीहरूकै सांसदबिचको सम्बन्धमा आएको परिवर्तन हो । प्रधानमन्त्रीलाई आफ्नो कार्यक्रम पारित गर्न र संकटका बेला साथ दिन संसदीय दलको समर्थन आवश्यक हुन्छ । तर १९७० को दशकयता सांसदहरू आफ्नै दलविरुद्ध विद्रोह गर्न, नेतृत्वलाई चुनौती दिन र आवश्यक परे हटाउन समेत बढी तयार देखिएका छन् । राजनीतिक वैज्ञानिक जर्ज जोन्सका अनुसार प्रधानमन्त्रीको शक्ति तन्किन सक्ने रबरब्यान्डजस्तै हो, तर यसको पनि सीमा हुन्छ ।
यही कमजोर सम्बन्धले पछिल्ला दशकका धेरै राजनीतिक घटनाहरूलाई आकार दिएको छ । इराक युद्धले टोनी ब्लेयर र उनका सांसदबिच ठूलो दूरी सिर्जना गर्यो । डेभिड क्यामरुनले आफ्नै दलका युरोप विरोधी सांसदहरूको दबाबमा ब्रेक्जिट जनमतसंग्रह गराए र परिणाम आएपछि राजीनामा दिए । बोरिस जोन्सन आफ्नै सांसदहरूको समर्थन गुमाएपछि पदबाट हटे । कियर स्टार्मरका कल्याणकारी खर्च कटौती र कडा आप्रवासन नीतिले पनि लेबर सांसदहरूलाई कठिन अवस्थामा पुर्यायो ।
यसले अर्को प्रवृत्ति जन्माएको छ । अहिले प्रधानमन्त्रीहरूलाई आमनिर्वाचनभन्दा पहिले नै आफ्नै दलले हटाउने चलन बढेको छ । सन् १९७४ मा चुनाव हारेर पद छाड्ने एडवर्ड हीथपछि अधिकांश प्रधानमन्त्रीहरू मतदाताले होइन, आफ्नै दलको दबाब, घोटाला, राजीनामा वा आन्तरिक परिवर्तनका कारण पदमुक्त भएका छन् । पछिल्ला ५ प्रधानमन्त्रीमध्ये ४ जनाले आफ्नै दलको दबाबका कारण पद छाडे, जबकि ऋषि सुनक मात्र निर्वाचनबाट हटाइए ।
अर्को महत्वपूर्ण कारण मतदाताको व्यवहारमा आएको परिवर्तन हो । बेलायत अब २ दलको स्थिर प्रणालीमा सीमित छैन । इंग्ल्याण्डमा मतदाता विभिन्न दलमा विभाजित भइरहेका छन् । स्कटल्याण्डमा स्वतन्त्रताको बहस अझै प्रमुख छ । उत्तरी आयरल्याण्डमा छुट्टै राजनीतिक संरचना छ भने वेल्समा लेबरले थप चुनौती सामना गरिरहेको छ ।
यसले प्रधानमन्त्री र सांसद दुवैका लागि राजनीति जटिल बनाएको छ । अब चुनाव जित्न केवल आफ्ना परम्परागत मतदाता जोगाउनु पर्याप्त हुँदैन । कुन मतदाता आकर्षित गर्ने, कुन प्रतिबद्धता परिवर्तन गर्ने र दलभित्र कसलाई सन्तुष्ट राख्ने भन्ने कठिन निर्णय गर्नुपर्छ । स्टार्मरको समूहले कडा आप्रवासन नीतिले केही मतदाता फर्किने अपेक्षा गरेको थियो । तर त्यसले लेबरभित्र असन्तोष बढायो र हरित दललाई थप अवसर दियो ।
मतदाताको निष्ठा कमजोर हुँदा सांसदहरू पनि बढी असुरक्षित महसूस गर्न थालेका छन् । जब नेता अलोकप्रिय वा विवादित बन्छन्, उनीहरू अर्को चुनाव कुर्नेभन्दा पहिले नै नेतृत्व परिवर्तन गर्न चाहन्छन् । यसले प्रधानमन्त्रीहरूलाई हटाउन सजिलो र उनीहरूको कार्यकाल छोटो बनाएको छ ।
यसरी कमजोर नेतृत्व, असन्तुष्ट सांसद र विभाजित मतदाता मिलेर एउटा दुष्चक्र सिर्जना भएको छ । प्रत्येक असफल प्रधानमन्त्रीले अर्को प्रधानमन्त्रीको काम अझ कठिन बनाइदिन्छ । नयाँ नेता परिवर्तनको वाचा गर्दै आउँछ, तर उसले उही समस्याहरू, उही चिन्तित सांसदहरू र जनताको घट्दो धैर्यको सामना गर्नुपर्छ । परिणामस्वरूप स्थिरता फर्किनुको सट्टा नेतृत्व परिवर्तन झन् सामान्य बन्दै गएको छ ।
यही परिस्थितिमा एन्डी बर्नहम प्रधानमन्त्री बन्ने सम्भावना रहेको चर्चा छ । ग्रेटर म्यानचेस्टरका पूर्व मेयर बर्नहम आफ्ना समर्थकहरूबिच काम गरेर देखाउने र सरल भाषामा राजनीति बुझाउने नेताका रूपमा चिनिन्छन् । मेकरफिल्ड उपनिर्वाचनमा लेबरको मत बढ्नु उनका समर्थकका लागि सकारात्मक संकेत बनेको छ । तर उनीबारे अझै धेरै प्रश्न बाँकी छन् । सबैले उनको उपलब्धिलाई समान रूपमा स्वीकार गरेका छैनन् । स्थानीय तहमा सफल देखिएका नीतिहरू राष्ट्रिय स्तरमा त्यत्तिकै सफल हुन्छन् भन्ने निश्चित छैन । यदि उनले स्टार्मरकै कडा आप्रवासन नीति निरन्तरता दिए, सार्वजनिक नियन्त्रणका वाचा पूरा गर्न सकेनन् वा लोकप्रियता घट्न थाल्यो भने आफ्नै दलभित्रको समर्थन चाँडै कमजोर हुन सक्छ । त्यस अवस्थामा उनी पनि आफ्ना पूर्ववर्तीहरूजस्तै आफ्नै सांसदहरूको असन्तुष्टिको सामना गर्दै त्यही राजनीतिक चक्रभित्र फस्न सक्छन्, जुन तोड्ने अपेक्षा उनीमाथि गरिएको छ । (अलजजिराबाट)
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार ।
