काठमाडौं । भदौ १० गते नेपालका रसुवा, नुवाकोट र धादिङमा ठूलो जनधनको क्षति पुर्याएको भोटेकोसी बाढीको मुख्य स्रोत पत्ता लागेको अधिकारीहरूले बताएका छन् ।
बाढीपछि यसको कारण र स्रोतबारे नेपाल तथा चीनका अनुसन्धानकर्ताले गरेको अध्ययनबाट रसुवागढीभन्दा करिब २० किलोमिटर उत्तरतर्फ उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको ठूलो हिम–चट्टान खसाइले विपत्तिको सुरुआत गराएको निष्कर्ष निकालिएको हो ।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार लाङटाङ लिरुङको उत्तरपट्टि रहेको हिमाली क्षेत्रमा समुद्री सतहबाट करिब ५ हजार २०० देखि ५ हजार ४०० मिटरको उचाइमा रहेको हिमनदीको ठूलो भाग चर्किएर तीव्र गतिमा तल खसेको थियो । त्यस क्रममा बरफसँगै ठूलो परिमाणमा चट्टान, हिउँ र गेग्रान तलतर्फ बगेपछि उच्च क्षेत्रमा रहेका तालमा एक्कासि ठूलो दबाब परेको र त्यसको परिणामस्वरूप पानी, बरफ र लेदोसहितको शक्तिशाली प्रवाह बनेको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन् ।
बाढीको वास्तविक स्रोत पत्ता लगाउन चीनले अनुसन्धान अधिकारीहरूलाई घटनास्थलतर्फ स्थलगत अवलोकनका लागि पठाएको थियो भने नेपालका तर्फबाट पनि बाढीविज्ञ तथा सम्बन्धित क्षेत्रका विज्ञहरू अनुसन्धानमा परिचालन भएका थिए । दुवै पक्षबाट गरिएको अध्ययन, स्थलगत अवलोकन तथा उपलब्ध भू–उपग्रह तस्बिरको विश्लेषणबाट बाढीको उत्पत्तिसम्बन्धी महत्वपूर्ण तथ्यहरू बाहिर आएका हुन् ।
बाढीविज्ञ दिनकर कायस्थका अनुसार उच्च हिमाली क्षेत्रबाट खसेको ठूलो बरफको ढिक्काले करिब ३ हजार मिटरको उचाइमा रहेको तालमा एक्कासि ठूलो ठक्कर दिएको थियो । त्यसपछि बरफसहितको हिउँ र चट्टानको ठूलो मात्रा तालमा खस्दा त्यहाँको पानी र सामग्री अर्को तालतर्फ धकेलिएको र अन्ततः त्यसबाट ठूलो परिमाणमा पानी तथा लेदोसहितको प्रवाह निस्किएको उनको भनाइ छ ।
कायस्थका अनुसार लाङटाङ लिरुङको उत्तरतर्फ रहेको हिमाली भागबाट करिब ५ हजार मिटरको उचाइबाट बरफको ठूलो ढिक्का झरेर करिब दुई किलोमिटर तलसम्म पुगेको देखिएको छ । उच्च वेगमा तल खसेको बरफले तालमा ठूलो धक्का दिएपछि त्यसबाट उत्पन्न प्रवाहले थप बरफ, चट्टान र लेदो आफूसँगै बगाउँदै तल्लो भागतर्फ गति लिएको थियो । यही क्रमले अन्ततः ल्हेन्दे खोलामा असाधारण बाढीको रूप लिएको अनुसन्धानकर्ताहरूको निष्कर्ष छ ।
ल्हेन्दे खोलामा आएको यही विनाशकारी बाढी भोटेकोसीमा मिसिएपछि त्यसको प्रभाव नेपालतर्फ फैलिएको थियो । तीव्र वेगमा आएको पानी, बरफ, चट्टान र लेदोको मिश्रित प्रवाहले नदीको बहाव अस्वाभाविक रूपमा बढाउँदै रसुवाको टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी, मैलुङ र वेत्रावती हुँदै नुवाकोट तथा धादिङका नदी तटीय क्षेत्रमा समेत ठूलो क्षति पुर्याएको थियो ।
बाढीको बहाव भोटेकोसी हुँदै त्रिशूली नदीमा मिसिएपछि नदी आसपासका बस्ती र भौतिक संरचना प्रभावित भएका थिए । नदीको बहावसँगै आएको गेग्रान र लेदोले सडक, पुल, घर, व्यापारिक केन्द्र तथा अन्य संरचनामा ठूलो क्षति पुर्याएको छ । कतिपय स्थानमा नदीको पुरानो धार नै परिवर्तन हुने गरी भू–आकृति प्रभावित भएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन् ।
यो विपत्तिमा ठूलो मानवीय क्षति भएको छ । समाचार तयार पार्दासम्म गृह मन्त्रालयअन्तर्गतको राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले बाढी र त्यसबाट सिर्जित विपद्मा झण्डै सात सय जनाको शव फेला परेको जनाएको छ । यस्तै, दुई हजारभन्दा बढी मानिस बेपत्ता रहेको विवरण सार्वजनिक भएको छ । उद्धार तथा खोजी कार्य जारी रहेकाले मृतक र बेपत्ताको संख्या अझै बढ्न सक्ने अधिकारीहरूले बताएका छन् ।
बाढीले नदी तटीय क्षेत्रका सडक र बस्तीमा समेत व्यापक क्षति पुर्याएको छ । टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी, मैलुङ, वेत्रावती, देवीटार, तुप्चे, त्रिशूलीलगायतका कम्तीमा १० वटा प्रमुख व्यापारिक केन्द्र तथा बजार क्षेत्रमा बाढीको प्रत्यक्ष प्रभाव परेको छ । कतिपय बजारमा घर तथा पसलहरू पूर्ण रूपमा बगेका छन् भने कतिपय क्षेत्रमा लेदो र गेग्रानले संरचना पुरिएका छन् ।
भौतिक पूर्वाधारमा भएको क्षति पनि अत्यन्त ठूलो रहेको प्रारम्भिक आकलन छ । सडक, पुल, विद्युत् संरचना, सञ्चार प्रणाली, निजी घर तथा व्यावसायिक भवनमा ठूलो क्षति पुगेको छ । नदी किनारमा निर्माण गरिएका संरचनाहरू बाढीको तीव्र बहावका कारण टिक्न नसकेको देखिएको छ ।
अर्थमन्त्री स्वर्णिम वाग्लेका अनुसार विपत्तिबाट भएको समग्र क्षति ६ खर्ब रुपैयाँभन्दा माथि पुगेको प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ । क्षतिको विस्तृत विवरण संकलन भइरहेकाले वास्तविक आर्थिक क्षति अझ ठूलो हुनसक्ने सरकारी अधिकारीहरूको आकलन छ ।
बाढीको प्रभाव नेपालमा मात्र सीमित नभई अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूको चासोको विषयसमेत बनेको छ । युरोपियन युनियनले सार्वजनिक गरेको एक बुलेटिनमा स्याफ्रुबेँसी क्षेत्रमा मात्रै करिब २४० घरमा पूर्ण क्षति पुगेको उल्लेख गरिएको छ । बाढीबाट प्रभावित क्षेत्रको अवस्था र क्षतिको विवरण संकलन गर्न अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले पनि भू–उपग्रह तथा अन्य प्रविधिको प्रयोग गरिरहेका छन् ।
द कोपर्निकस इमर्जेन्सी म्यानेजमेन्ट सर्भिसको म्यापिङ कम्पोनेन्टले समेत विभिन्न दृश्य तथा भू–स्थानिक तथ्यांकको विश्लेषण गरिरहेको जनाएको छ । उक्त संस्थाले नदी तटीय क्षेत्रमा रहेका घर तथा अन्य संरचनामा बाढीले पुर्याएको क्षतिको अवस्था अध्ययन गरिरहेको छ । यसबाट प्रभावित क्षेत्रको वास्तविक भौगोलिक अवस्था पहिचान तथा पुनःस्थापनाका लागि आवश्यक तथ्यांक प्राप्त हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
चिनियाँ समाचार संस्था सिन्ह्वाका पत्रकारले समेत हिमनदीबाट विपत्ति सुरु भएको भनिएको क्षेत्रमा स्थलगत अवलोकन गरेका छन् । अवलोकनका क्रममा मुख्य प्रभावित क्षेत्रमा थुप्रिएको लेदोको तह डेढ मिटरभन्दा बढी गहिरो रहेको पाइएको सिन्ह्वाले जनाएको छ । यसले बाढीमा पानी मात्र नभई ठूलो परिमाणमा चट्टान, बरफ र माटो मिसिएको पुष्टि हुने चिनियाँ विज्ञहरूको भनाइ छ ।
चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानअन्तर्गत पर्वतीय जोखिम तथा वातावरण संस्थानका निर्देशक काङ सिचाङले करिब ५ हजार २०० देखि ५ हजार ४०० मिटरको उचाइमा रहेको हिमनदीको एक भाग चर्किएर तीव्र गतिमा तल झरेको बताएका छन् । त्यससँगै ठूलो परिमाणमा चट्टान तथा अन्य सामग्री तलतर्फ बगेको र त्यसले क्रमशः ठूलो लेदोयुक्त प्रवाहको रूप लिएको उनको भनाइ छ ।
चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानका प्राज्ञ याओ तानदोङले पनि घटनाको प्रकृति बुझ्न हिमनदीबाट सुरु भएको प्रवाहको क्रमिक विस्तारलाई महत्वपूर्ण मानेका छन् । उनका अनुसार ठूलो परिमाणमा बरफ र हिलोसहितको गेग्रान पहाडी मार्ग हुँदै तलतर्फ तीव्र गतिमा बग्दा बाटोमा थप माटो, चट्टान र अन्य सामग्री मिसिँदै गएको हुनसक्छ । यसरी प्रवाहको मात्रा र घनत्व बढ्दै जाँदा खोलामा पुगेपछि यसको गति र विनाशकारी क्षमता झन् बढेको हुनसक्ने उनले बताएका छन् ।
याओका अनुसार प्रवाह जति तलतिर पुग्दै गयो, त्यसको विनाशकारी शक्ति पनि त्यति नै बढ्दै गएको देखिन्छ । उच्च हिमाली क्षेत्रमा सुरु भएको सामान्य देखिने भू–भौतिक प्रक्रिया केही मिनेटमै ठूलो परिमाणको लेदोयुक्त बाढीमा परिणत भएर तल्लो क्षेत्रमा रहेका मानव बस्ती तथा पूर्वाधारका लागि अत्यन्त खतरनाक बनेको उनको विश्लेषण छ ।
चीनको प्राकृतिक स्रोत मन्त्रालयका विज्ञ कुओ चाओछङले पनि यो घटनालाई उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको हिम–चट्टान खसाइबाट सुरु भएर तीव्र गतिमा लेदोयुक्त बाढीमा परिणत भएको प्राकृतिक विपद्का रूपमा व्याख्या गरेका छन् । उनका अनुसार हिमपहिरो तथा चट्टान खस्ने प्रारम्भिक घटनादेखि त्यसले बाढीको रूप लिँदै रसुवागढी नाका आसपास पुग्न सात मिनेट मात्रै लागेको थियो ।
यति छोटो समयमा यति ठूलो दूरी पार गर्नुले प्रवाहको गति कति तीव्र थियो भन्ने देखाउने अनुसन्धानकर्ताहरूको भनाइ छ । उच्च उचाइबाट ठूलो परिमाणमा बरफ तथा चट्टान खसेर पानीसँग मिसिएपछि प्रवाहमा थप ऊर्जा उत्पन्न भएको र साँघुरो हिमाली भूभाग हुँदै तल झर्दा त्यसको वेग झन् बढेको उनीहरूको विश्लेषण छ ।
चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानका पर्वतीय जोखिम तथा इन्जिनियरिङ सुरक्षा विज्ञ ओयाङ छाओचुनले विपत्तिको प्रभाव यति गम्भीर हुनुका तीन प्रमुख कारण औँल्याएका छन् । उनका अनुसार पहिलो कारण सुरुआती हिम–चट्टान अत्यन्त ठूलो परिमाणमा र निकै उचाइबाट खस्नु हो । दोस्रो, उक्त सामग्री तीव्र गतिमा बरफ, चट्टान र लेदो मिश्रित ठूलो प्रवाहमा परिणत हुनु हो । तेस्रो, नदी किनारका समथर भूभागमा मानव बस्ती तथा भौतिक संरचना ठूलो मात्रामा केन्द्रित हुनु हो ।
नदी आसपासको समथर भूभाग मानव बसोबास, व्यापार तथा यातायातका लागि सहज हुने भएकाले त्यस्ता क्षेत्रमा वर्षौंदेखि बस्ती र पूर्वाधार विकास हुँदै आएका छन् । तर उच्च हिमाली क्षेत्रबाट अचानक आउने बाढी, लेदो र गेग्रानको प्रत्यक्ष मार्गमा यिनै संरचना पर्ने भएकाले क्षति अत्यधिक भएको विज्ञहरूको भनाइ छ ।
बाढीविज्ञ कायस्थका अनुसार भोटेकोसीमा आएको बाढीको पानी केही स्थानमा सामान्य अवस्थाभन्दा करिब नौ मिटर माथिसम्म पुगेको थियो । नदीको सतह यति धेरै बढ्नुले प्रवाहको असाधारण शक्ति पुष्टि गर्ने उनको भनाइ छ । पानीसँगै ठूलो परिमाणमा लेदो, चट्टान र गेग्रान आएकाले नदीको बहावले आफ्नो मार्ग आसपासका संरचनालाई समेत बगाएर लैजान सक्ने अवस्था सिर्जना भएको थियो ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले सार्वजनिक गरेका प्रारम्भिक तथ्यले यो विपत्ति केवल अत्यधिक वर्षा वा सामान्य पहिरोका कारण मात्र नभएको देखाएको छ । उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमनदी तथा चट्टानको आकस्मिक खसाइ, त्यसबाट तालमा परेको ठूलो धक्का, तालबाट निस्किएको पानी र बरफ–चट्टानको मिश्रित प्रवाह तथा तलतर्फ बढ्दै गएको लेदोको मात्रा सबै घटनाको महत्वपूर्ण कडीका रूपमा देखिएका छन् ।
घटनाको विस्तृत अध्ययन अझै जारी रहेको छ । भू–उपग्रह तस्बिर, स्थलगत निरीक्षण, नदीको बहावसम्बन्धी तथ्यांक तथा हिमाली भू–आकृतिको अध्ययनबाट घटनाको पूर्ण वैज्ञानिक कारण र त्यसको प्रभावबारे थप तथ्य बाहिर आउने अपेक्षा गरिएको छ ।
भोटेकोसी बाढीले नेपालका उत्तरी तथा मध्यपहाडी क्षेत्रमा प्राकृतिक विपद्को जोखिम कति जटिल बन्दै गएको छ भन्ने पनि देखाएको छ । उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने सानो भू–भौतिक परिवर्तनले समेत केही मिनेटमै तल्लो क्षेत्रमा ठूलो विपत्ति निम्त्याउन सक्ने भएकाले भविष्यमा यस्ता घटनाको पूर्वानुमान, निगरानी र पूर्वसूचना प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता विज्ञहरूले औँल्याएका छन् ।
विशेषगरी हिमनदी, हिमताल, उच्च हिमाली पहिरो तथा नदीको बहावमा हुने असामान्य परिवर्तनको नियमित निगरानी आवश्यक देखिएको छ । नेपाल र चीनबीच हिमाली क्षेत्रसम्बन्धी सूचना आदानप्रदान, संयुक्त अध्ययन तथा पूर्वसूचना प्रणालीको विकास गर्न सके भविष्यमा यस्ता विपत्तिबाट हुने मानवीय तथा भौतिक क्षति न्यूनीकरण गर्न सकिने अपेक्षा गरिएको छ ।
भदौ १० गतेको भोटेकोसी बाढीको प्रारम्भिक कारण पहिचान भएसँगै अब अनुसन्धानको ध्यान घटनाले पुर्याएको क्षतिको वैज्ञानिक मूल्यांकन, भविष्यमा यस्तै घटना दोहोरिन सक्ने सम्भावना र जोखिम न्यूनीकरणका उपायमा केन्द्रित हुने देखिएको छ । उच्च हिमाली क्षेत्रबाट सुरु भएको एउटा प्राकृतिक घटनाले केही मिनेटमै नदीको स्वरूप बदल्दै सयौँको ज्यान लिने र अर्बौं–खर्बौंको संरचना नष्ट गर्ने अवस्थाले हिमाली विपद्को वास्तविक जोखिमलाई फेरि एकपटक उजागर गरेको छ ।
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार ।
