देशभर चिसो बढ्दै गएको छ । काठमाडौँ उपत्यकामा लगातार बाक्लो हुस्सु र चिस्यानले दैनिक जीवन नै कठ्याङ्ग्रिएको छ भने हिमाल, पहाड र तराईका अधिकांश जिल्लामा तापक्रम उल्लेख्य रूपले घटेको छ । मौसमविद्हरूले आगामी दिनमा अझै कडा जाडो पर्ने र चिसो प्रभाव झनै गहिरिने संकेत गरेका छन् ।
यस्तो बेला नागरिक स्वास्थ्य सर्वोपरी प्राथमिकता बन्नुपर्ने हो, तर हाम्रो समाज र राज्य दुवैको तयारी तथा पूर्वसावधानीको अवस्था उत्तिकै कमजोर देखिन्छ । हरेक वर्षजस्तै यसपटक पनि स्वास्थ्य सुरक्षा, न्यानो बसोबास, आश्रय, संक्रमण रोकथाम र जोखिम समूहको संरक्षणप्रति पर्याप्त ध्यान दिनुपर्ने बेला आएको छ ।
जाडो मौसम आफैँमा चुनौतीपूर्ण हुन्छ । तापक्रम घटेसँगै सर्दी, खोकी, रुघाखोकी, दम, जोर्नी दुखाइ, चिसो एलर्जी, दमा, निमोनिया, इन्फ्लुएन्जा र स्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगहरू बढ्ने गर्छन् । वृद्धवृद्धा, बालबालिका, गर्भवती, दीर्घरोगी र कमजोर प्रतिरोधात्मक क्षमता भएका व्यक्तिहरूका लागि त यो मौसम अरूभन्दा घातक हुन सक्छ । तर यिनै जोखिम समूहका मानिसहरू नै धेरैजसो अवस्थामा राज्यको सहायताबाट टाढा र समाजको ध्यानबाहिर परिरहेका हुन्छन् । सहरका चौराहामा, फोहोर थुप्रिएका कुना–काप्चामा, पुलमुनी रात बिताउने नागरिकहरू जाडोयाममा कति जोखिममा हुन्छन् भन्ने कुरा वर्षैपिच्छे देखिइरहेकै तथ्य हो ।
जाडोका कारण हुने समस्या प्राकृतिक भए पनि जोगिन सकिने, व्यवस्थापन गर्न सकिने र नीतिगत तथा सामाजिक पहलले न्यूनीकरण गर्न सकिने खालका छन् । तर दुर्भाग्य, सरकारका सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रमहरू जाडोयामसँग समायोजन हुने गरी समयमै सक्रिय हुन नसक्ने कमजोरी दोहोरिरहन्छ । स्थानीय तहहरूमा बजेट अभाव, प्राथमिकताको अस्पष्टता र कार्यान्वयन क्षमताको अभाव देखिन्छ । संघीय, प्रदेश र स्थानीय सरकारबीच समन्वय कमजोर हुँदा जाडोबाट बढी प्रभावित समूहले राहत र संरक्षण कार्यक्रम समयमै पाउँदैनन् । यसले जाडोयामलाई केवल प्राकृतिक चुनौती मात्र होइन, नीतिगत कमजोरीको संकुचित प्रतिविम्ब पनि बनाइदिएको छ ।
देशका विभिन्न अस्पताल र स्वास्थ्य संस्थाहरूले जाडोसँगै इन्फ्लुएन्जा र स्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगका बिरामी बढ्न थालेको जानकारी दिइरहेका छन् । अस्पतालका आकस्मिक कक्षमा बालबालिकाको निमोनिया, दम र भाइरल संक्रमणका केस बढ्दै छन् । तर स्वास्थ्य मन्त्रालय र सम्बन्धित निकायहरूको चेतनामूलक अभियान पर्याप्त रूपमा जनस्तरमा पुगेको छैन । विद्यालयहरूमा स्वास्थ्य शिक्षा, सार्वजनिक स्थानमा शुद्धता र स्वच्छताबारे सूचना, मास्क र हातको स्वच्छतामा जोड दिने कार्यक्रम अझ सक्रिय हुनुपर्थ्यो । चिसो मौसममा शारीरिक कमजोरी, पोषणको कमी र पानी सेवन न्यून हुने समस्या पनि स्वास्थ्य जोखिम बढाउने मुख्य कारण हुन् । तसर्थ, चेतनामूलक पहल यतिबेला कुनै पनि अन्य समयभन्दा बढी महत्वपूर्ण छ ।
समाजले पनि आफ्नो भूमिकालाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ । हाम्रा बस्ती, टोल र समुदायमा रहन आएका मजदूर, श्रमिक र सडकमानवका जीवन सीमाहरू जाडोयाममा झनै जटिल हुन्छन् । न्यानो कपडा, ब्लाङ्केट, जुत्ता–मोजा नपाएर रात बिताउनुपरेका व्यक्तिहरूको अवस्था हामीले देख्दैनौं वा देखे पनि बेवास्ता गर्छौं । समुदायमा सानो–सानो सहयोग अभियानले ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ—न्यानो पोसाक वितरण, अस्थायी आश्रयस्थल सञ्चालन, कमजोर वर्गलाई तातो भोजन उपलब्ध गराउने जस्ता कार्यहरूले बचाउन सकिने जीवन धेरै हुन्छन् । यस्तो सामाजिक उत्तरदायित्वलाई परोपकारको रूपमा होइन, समुदायको नैतिक कर्तव्यका रूपमा बुझिनुपर्ने हो ।
व्यक्तिगत स्तरमा पनि सावधानी अपनाउनु महत्त्वपूर्ण छ । न्यानो कपडा लगाउने, शरीरलाई तातो राख्ने, घर–घराबाट चिस्यान हटाउने, तातोपानी पिउने, पोषणयुक्त आहार खाने, धुम्रपानबाट टाढा रहने, बिहानको कडा चिसोमा अनावश्यक हिँडडुल नगर्ने व्यवहारले स्वास्थ्य जोखिम धेरै कम गर्न सक्छ । सासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिहरूले चिकित्सकले सुझाव दिएको समयमा औषधि चलाउनु, अचानक तापक्रम घट्ने बेलामा बाहिर निस्कँदा विशेष ध्यान दिनु र लक्षण देखिनासाथ स्वास्थ्य संस्था जानु अत्यावश्यक छ ।
अन्ततः, चिसो मौसम आफैँ घातक होइन, तर बेवास्ता घातक हुन्छ । राज्य जिम्मेवार बन्नुपर्छ, समाज संवेदनशील हुनुपर्छ, र नागरिक सचेत रहनुपर्छ । जाडो प्रकृतिले दिएको चुनौती हो, तर स्वास्थ्य सुरक्षालाई प्राथमिकतामा राख्ने क्षमता हाम्रो आफ्नै हातमा छ । यस वर्षको जाडो अरू वर्षझैं दुर्बल समुदायका लागि पीडाको मौसम नबनोस्, जोगिन सकिने रोगका कारण अनावश्यक मृत्यु नहोस—यही चेतना, जिम्मेवारी र सामूहिक प्रयास आज सर्वाधिक आवश्यक छ ।
मिति २०८२ मङ्सिर २३ गतेको सम्पादकीय प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकदेखि साभार ।
