काठमाडौं । फागुन २१ को निर्वाचन परिणामले नेपाली राजनीतिमा गहिरो परिवर्तनको संकेत दिएको छ। अपेक्षा नगरिएको स्तरमा विजय हासिल गर्दै राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) दुईतिहाइ नजिक पुगेको छ।
यसले केवल नयाँ शक्ति उदाएको संकेत मात्र दिएको छैन, पुराना शक्तिहरू—विशेषगरी कम्युनिस्ट दलहरू र नेपाली कांग्रेस—को कमजोर अवस्थालाई पनि उजागर गरेको छ। मतगणनाको प्रारम्भिक प्रवृत्तिले समानुपातिकतर्फ रास्वपाले करिब ४८ प्रतिशत मत प्राप्त गर्ने देखाएको छ। त्यसको तुलनामा नेपाली कांग्रेस १६ प्रतिशत र नेकपा एमाले करिब १४ प्रतिशतमा सीमित देखिन्छ। नेकपाले करिब ७ प्रतिशत मत पाउने अनुमान गरिएको छ।
अघिल्लो निर्वाचनमा संयुक्त रूपमा ४० प्रतिशतभन्दा बढी मत पाएका कम्युनिस्ट शक्तिहरू यसपटक २० प्रतिशत वरपर खुम्चिएका छन्। कांग्रेस पनि अघिल्लो निर्वाचनको २५ प्रतिशतबाट घटेर १६ प्रतिशतमा झरेको छ। यसरी हेर्दा यो निर्वाचनबाट सबैभन्दा ठूलो धक्का कम्युनिस्ट दलहरू र कांग्रेसलाई लागेको स्पष्ट हुन्छ।
कम्युनिस्ट दलहरूको भविष्य र दिशा सम्बन्धी बहस अहिले व्यापक रूपमा चलिरहेको छ। तर यो परिवर्तनको अर्को महत्वपूर्ण पाटो नेपाली कांग्रेसको ऐतिहासिक पराजय हो। लामो समयदेखि नेपालमा पुँजीवादी तथा उदारवादी राजनीतिक धाराको प्रतिनिधित्व गर्ने प्रमुख शक्ति कांग्रेस नै थियो। तर अहिले रास्वपाको उदयले त्यो स्थानमा नयाँ विकल्प उपस्थित भएको छ। कांग्रेसका समर्थक र शुभेच्छुकहरू समेत अहिले नयाँ राजनीतिक शक्तितर्फ आकर्षित हुने सम्भावना देखिएको छ। लामो समयसम्म कांग्रेसलाई समर्थन गर्ने सामाजिक तथा बौद्धिक वर्गका केही हिस्सा पनि अहिले रास्वपाको सफलताबाट प्रभावित हुँदै गएको देखिन्छ। यसरी हेर्दा यो निर्वाचन परिणाम धेरै कांग्रेसी मतदाताका लागि एकैपटक विजय र पराजय दुवैको अनुभव बनेको छ—किनकि उनीहरूको वैचारिक धरातलमा आधारित अर्को शक्ति उदाएको छ।
नेपाली कांग्रेसको राजनीतिक व्यक्तित्व दुई फरक आयामसँग गाँसिएको देखिन्छ।
पहिलो आयाम यसको प्रारम्भिक समाजवादी आदर्शसँग सम्बन्धित छ। स्थापना कालमा कांग्रेसले संसदीय लोकतन्त्रभित्र सामाजिक न्याय, समान अवसर र सीमान्त वर्गको हितको पक्षमा आवाज उठाउने नीति अवलम्बन गरेको थियो। पुँजीवादी आर्थिक संरचनाभित्रै रहेर सामाजिक न्यायको पक्षमा उभिने यही दृष्टिकोणका कारण कांग्रेसले अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी धारासँग सम्बन्ध कायम गरेको थियो। तर समयसँगै कांग्रेसको आर्थिक नीति परिवर्तन हुँदै गयो। गिरिजाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री भएको समयमा लागू भएका नवउदारवादी आर्थिक नीतिहरूले कांग्रेसलाई पश्चिमी पुँजीवादी अर्थतन्त्रसँग अझ निकट बनायो। त्यसपछि राजनीतिक परिस्थिति र जनमतअनुसार कांग्रेसले कहिले समाजवादी भाष्यलाई जोड दियो भने कहिले उदारवादी आर्थिक नीतिलाई प्राथमिकता दियो।
कांग्रेसको विकासलाई प्रभावित पार्ने अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भारतसँगको ऐतिहासिक सम्बन्ध पनि हो। पार्टीको प्रारम्भिक नेतृत्व भारतीय शहरहरूमा बसेर राजनीतिक गतिविधि गर्ने शिक्षित मध्यमवर्गीय समूहबाट आएको थियो। त्यसैले लामो समयसम्म कांग्रेसले भारतीय राजनीतिक वर्गसँग निकट सम्बन्ध कायम राखेको थियो। बीपी कोइरालाको समयदेखि कांग्रेसले युरोपेली समाजवादी र लेबर परम्परासँग सम्बन्ध कायम राखेको थियो। अहिले पनि कांग्रेस अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी संगठन सोसलिस्ट इन्टरनेसनल को सदस्य छ। तर भारतीय राजनीतिमा भारतीय जनता पार्टीको उदय भएपछि कांग्रेस र भारतीय राजनीतिक वृत्तबीचको सम्बन्ध क्रमशः कमजोर हुँदै गएको मानिन्छ।
नेपाली राजनीतिमा पछिल्ला वर्षहरूमा बाह्य शक्तिहरूको प्रभाव र प्रतिस्पर्धाको विषय पनि बहसको केन्द्रमा आएको छ। केही विश्लेषकहरूका अनुसार नेपालमा उदारवादी राजनीतिक धाराको नयाँ प्रतिनिधि शक्तिको आवश्यकता महसुस गरिएको थियो। त्यसको परिणामस्वरूप विभिन्न नागरिक समूह, बौद्धिक अभियान र वैकल्पिक राजनीतिक प्रयासहरू अघि बढेका थिए। रास्वपाको उदयलाई केहीले त्यही प्रक्रियाको परिणामका रूपमा पनि व्याख्या गर्ने गरेका छन्। यससँगै नेपालमा आर्थिक नीति, वैदेशिक लगानी र सुरक्षा रणनीतिसम्बन्धी प्रश्नहरू थप जटिल बन्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। विशेषगरी इन्डो–प्यासिफिक रणनीति, क्षेत्रीय सुरक्षा सहकार्य तथा वैदेशिक लगानीका नीतिहरूमा आगामी सरकारको धारणा कस्तो रहने भन्ने विषय महत्त्वपूर्ण बन्नेछ। नेपालको भूराजनीतिक अवस्थिति अत्यन्त संवेदनशील छ। भारत, चीन र अमेरिकाबीचको प्रतिस्पर्धात्मक सम्बन्धको बीचमा रहेको नेपालले सन्तुलित विदेश नीति कायम राख्नुपर्ने चुनौती सधैँ रहन्छ। यदि कुनै सरकार एकपक्षीय झुकाव देखाउने अवस्थामा पुग्यो भने त्यसले कूटनीतिक र राजनीतिक दुवै क्षेत्रमा अवरोध सिर्जना गर्न सक्छ।
यस्तो अवस्थामा नयाँ राजनीतिक शक्तिको रूपमा उदाएको रास्वपाका लागि पनि शासन सञ्चालन सहज हुने छैन। आर्थिक नीति, वैदेशिक सम्बन्ध र आन्तरिक राजनीतिक सन्तुलन व्यवस्थापन गर्न नसके पार्टीले विभिन्न किसिमका दबाब र चुनौतीहरू सामना गर्नुपर्ने सम्भावना छ।अर्कोतर्फ, यो निर्वाचनले नेपाली कांग्रेसलाई गम्भीर आत्ममूल्यांकनको स्थितिमा पुर्याएको छ। पार्टीभित्र लामो समयदेखि रहेको गुटबन्दी, नेतृत्व विवाद, गठबन्धन राजनीति र शासनका क्रममा देखिएका कमजोरीहरूले कांग्रेसको विश्वसनीयता कमजोर बनाएको आरोप लाग्दै आएको थियो। युवापुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्ने नेताहरूको उदय भए पनि त्यसले मतदाताको धारणा परिवर्तन गर्न पर्याप्त समय पाएको देखिएन। परिणामतः कांग्रेस इतिहासकै कमजोर अवस्थामा पुगेको देखिन्छ।
तर यसले कांग्रेसको अन्त्यको संकेत भने होइन। पार्टीले आफ्नो ऐतिहासिक विरासत, वैचारिक आधार र संगठनात्मक संरचनालाई पुनर्गठन गर्दै नयाँ दिशा तय गर्न सके पुनरुत्थानको सम्भावना अझै बाँकी छ। विशेषगरी मध्यमार्गी वा सामाजिक लोकतान्त्रिक राजनीतिक धारालाई व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउन सके कांग्रेसले नयाँ राजनीतिक स्थान पुनः प्राप्त गर्न सक्छ। यसरी हेर्दा फागुन २१ को निर्वाचन परिणाम केवल सरकार परिवर्तनको घटना मात्र होइन। यसले नेपाली राजनीतिमा नयाँ शक्ति सन्तुलन, नयाँ बहस र नयाँ सम्भावनाहरूको सुरुवात गरेको छ। आगामी वर्षहरूमा रास्वपाको शासन क्षमता, कांग्रेसको पुनर्गठन प्रयास र कम्युनिस्ट शक्तिहरूको रणनीति—यी सबैले नेपालको राजनीतिक भविष्य निर्धारण गर्नेछन्।
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार।
