मारियोसको फोनमा घण्टी बज्छ र स्क्रिन चम्किन्छ । उनले भर्खरै मबाट यसै रिपोर्टका लागि प्रारम्भिक कुराकानी गर्न सोधिएको एउटा ह्वाट्सएप सन्देश प्राप्त गरेका छन् ।
उनी तुरुन्तै जवाफ दिन चाहन्छन् । त्यो तीव्र इच्छा यति बलियो महसूस हुन्छ कि उनले पछि मलाई बताएअनुसार त्यसलाई रोक्नै नसकिने जस्तो लाग्थ्यो । तर उनी यतिबेला आफ्नो फोनको कुलत (लत) सम्बन्धी थेरापी सेसनको बिचमा छन् । त्यसैले उनले अहिले जवाफ दिन मिल्दैन । उनले आफ्नो धैर्यता कायम राख्छन् । तर बैठक सकिनेबित्तिकै उनी पुनः आफ्नो फोनमा झुम्मिन्छन् र १ घण्टापछि हामी भिडियो कलमा भेट्छौँ । ‘म निकै क्षमाप्रार्थी छु,’ म भन्छु, ‘म तपाइँको सेसनमा बाधा पुर्याउन चाहन्नथेँ ।’
‘चिन्ता नगर्नुहोस्,’ मारियोस सुस्केरा हाल्दै भन्छन्, ‘मैले धेरै वर्षदेखि यस्तै महसूस गरिरहेको छुः मेरो फोनमा झुम्मिइरहनुपर्ने अनियन्त्रित आवश्यकता । यो त आफ्नै खल्तीमा आफ्नै ड्रग डिलर (लागूऔषध कारोबारी) बोकेर हिँडे जस्तै हो ।’ ‘मेरो ड्रग सधैँ मेरो खल्तीमा हुन्छ, जसले फ्ल्यास चम्काउँदै र बीप आवाज निकाल्दै मलाई एक डोज लिन सम्झाइरहन्छ ।’
कुनै खराब दिनमा व्यक्तिगत प्रशिक्षक रहेका मारियोसले आफ्नो स्क्रिन (उनका अनुसार इन्स्टाग्राम उनका लागि सबैभन्दा घातक हो) हेरेरै १४ घण्टाभन्दा बढी समय बिताउन सक्छन् । तर अहिले उनी यो बाध्यतालाई नियन्त्रण गर्न १२ वटा सेसनको निजी थेरापी कोर्स प्रयास गरिरहेका छन्, जसलाई उनी एक्लोपनले बढावा दिएको विश्वास गर्छन् ।
मैले मेरो आफ्नै स्क्रिन टाइमको तथ्यांकलाई सर्सर्ती हेर्दा थाहा पाएँ कि मैले हिजो मात्र ११६ पटक मेरो फोन जाँच गरेकी रहेछु । मैले ३ घण्टाभन्दा बढी समय यसैलाई एकनासले हेरेर बिताएकी थिएँ । के मारियोस यसको कुलतमा छन् ? के म कुलतमा छु ? यो भन्न गाह्रो छ । फोनको लतलाई अहिलेसम्म आधिकारिक स्वास्थ्य अवस्था वा रोगको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छैन, तर डेलोइटद्वारा १ हजार वयस्कहरूमा गरिएको हालैको एक सर्वेक्षणमा ७०% उत्तरदाताहरूले आफूले फोनमा धेरै समय बिताउने गरेको बताएका छन् । स्मार्ट फोनले हाम्रो मस्तिष्कको रसायन (ब्रेन केमेस्ट्री) बदलिरहेको छ भनी प्राज्ञहरूको ठूलो संख्याले चेतावनी दिइरहँदा कुलत सम्बन्धी विशेषज्ञहरूले मलाई आफ्ना ग्राहकहरू उपकरणहरूमा पूर्णरूपमा निर्भर भइरहेको देखिरहेको बताएका छन् ।
गत वर्ष यूके एडिक्सन ट्रिटमेन्ट सेन्टर्स (यूकेएटी) (जसले वार्षिक ३ हजार ५०० मानिसहरूलाई सहयोग गर्छ) बाट लागूऔषध निर्भरताको उपचार गराइरहेका ३ जनामध्ये १ जनामा दोस्रो लतको रूपमा फोनको निर्भरता पनि पाइएको थियो । यो सन् २०१९ को तुलनामा उच्च हो, जहाँ १० जनामा मात्र १ जनामा यस्तो समस्या देखिन्थ्यो ।
केही ग्राहकहरू त आफ्नो प्राथमिक लतको उपचारबाट समेत पछि हट्छन् । किनभने उनीहरू क्लिनिकमा प्रवेश गर्दा आफ्नो फोन बुझाउन अस्वीकार गर्छन् । तर कुनै व्यक्ति सामान्य रूपमा म्यासेज आदानप्रदान गर्ने कुराबाट कतिखेर व्यावसायिक मद्दत चाहिने कुलतको तहमा पुग्छ त ?
म जब रुखहरूले घेरिएको बाटो हुँदै ‘रेनफोर्ड हल’तर्फ गाडी चलाएर जान्छु, मलाई ज्याकोबियन समयका ठूला रंगीन सिसाका झ्यालहरूले स्वागत गर्छन्, जसबाट व्यवस्थित रूपमा सजाइएका बगैँचाहरू देखिन्छन् । डिजिटल लत भएका मानिसहरूको उपचारका लागि यो अलि अनौठो स्थान जस्तो लाग्छ ।
सेन्ट हेलेन्स, मर्सिसाइडमा रहेको यो ‘स्टेप्स टुगेदर’ पुनर्न्युनीकरण केन्द्र (रिह्याब) ले अन्य लतहरू (लागूऔषध, मदिरा र जुवासहित) सँग जुधिरहेका मानिसहरूलाई पनि राख्छ । तर यसका थेरापिस्टहरूले आफ्ना उपकरणहरू बन्द गर्न नसक्ने मानिसहरूको संख्या बढ्दै गइरहेको देखिरहेका छन् ।
‘यसले जुनसुकै पृष्ठभूमिका जोकोहीलाई पनि असर गर्न सक्छ,’ मुख्य थेरापिस्ट केली वाट्सन व्याख्या गर्छिन्, ‘हामी सबैसँग फोन छ, हाम्रो मस्तिष्कको कार्यप्रणाली (ब्रेन सर्किटरी) उस्तै छ र हामीमध्ये धेरैजना यसको कुलतमा पर्न सक्छौँ ।’
‘मस्तिष्कको केही हिस्साले पुरस्कार प्रणाली (रिवार्ड सिस्टम) मा काम गर्छ,’ उनी भन्छिन् । जब हामीले कुनै सन्देश वा सोशल मिडियामा ‘लाइक’ पाउँछौँ वा वेबसाइटमा कुनै नयाँ जानकारी पढ्छौँ, तब डोपामिन (मस्तिष्कमा आनन्द र उत्प्रेरणालाई नियन्त्रण गर्ने एक रासायनिक बाहक) निस्किन्छ ।
अन्ततः हामीमध्ये केहीका लागि यो रासायनिक आनन्दको आवश्यकता यति धेरै भइदिन्छ कि यसले मस्तिष्कलाई नियन्त्रणमा लिन्छ । जसका कारण हाम्रो जीवनका घण्टौँ वा दिनौँ अनलाइन संसारमा हराउन पुग्छ, उनी व्याख्या गर्छिन् ।
लेस्टरमा रहेको अर्को ‘स्टेप्स टुगेदर’ केन्द्रमा उपचार गराइरहेका ४८ वर्षीय जेम्सलाई यो कस्तो महसूस हुन्छ भन्ने राम्रोसँग थाहा छ ।
उनले सुरुमा मदिराको लतका लागि मद्दत मागेका थिए तर चाँडै नै यो स्पष्ट भयो कि उनको डिजिटल निर्भरता पनि नियन्त्रण बाहिर थियो ।
जेम्सले आफ्नो जागिर गुमाएपछि, उनको दिन सामाजिक सञ्जाल स्क्रोल गर्ने, समाचार वेबसाइटहरू हेर्ने र संसारका विभिन्न भागहरूमा के भइरहेको छ भन्ने कुरामा लिप्त हुने कुरामै बित्न थाल्यो । यदि उनले सामाजिक सञ्जालमा केही पोस्ट गरे भने उनी मध्यरातमा ब्युँझिएर लाइक र कमेन्टहरू जाँच गर्थे । उनले मलाई बताएअनुसार डिजिटल संसारले उनलाई बन्धक बनाएको जस्तो लाग्थ्यो । तर फोन प्रयोग गर्नुको कुनै आनन्द भने बाँकी थिएन । ‘म यसबाट डराउने गर्थेँ,’ जेम्स सम्झिन्छन्, ‘मेरो आत्माको केही अंश मबाट चुसिएको जस्तो लाग्थ्यो, तर म रोकिन सक्दिनथेँ ।’
वाट्सन भन्छिन् कि जब ग्राहकहरू पहिलोपटक रेनफोर्ड हलमा आउँछन्, उनीहरू चिन्तित र अलमल्लमा हुन्छन् र आफ्नो फोन छोड्न चाहँदैनन् । उनीहरू भन्छन्, ‘तर मलाई यो कामको लागि चाहिन्छ, मलाई परिवारसँग सम्पर्कमा रहन यो चाहिन्छ ।’
‘म उनीहरूको आवाजमा डर सुन्न सक्छु । त्यो उनीहरूको सुरक्षित स्थान (सेफ प्लेस) हो ।’ धेरैजसोले यस आवासीय केन्द्रमा कम्तीमा २८ दिन बिताउँछन्, जहाँ उनीहरूको लतलाई बढावा दिने समस्याहरूका लागि सामूहिक र व्यक्तिगत थेरापी प्रदान गरिन्छ र बिस्तारै उनीहरूको निर्भरता तोड्न मद्दत गरिन्छ ।
वाट्सनले उनीहरूको स्क्रिन टाइम बिस्तारै कम गर्न र आफ्नो उपकरणमा नहुँदा कस्ता विचार र भावनाहरू उत्पन्न हुन्छन् भन्ने कुरा पत्ता लगाउन उनीहरूसँग काम गर्छिन् ।
‘अक्सर समस्या यही हो, जीवन निकै बोझिलो हुन सक्छ र आफ्नो फोन स्क्रोल गरेर उनीहरू वास्तविक संसारबाट अलग (डिसएसोसिएट) हुन सक्छन् ।’ रेनफोर्ड हलको विलासिताभन्दा टाढा संसारभरका मानिसहरू डिजिटल लतमा एकअर्कालाई सहयोग गर्न सँगै आउँदैछन् । सन् २०१७ मा आफ्नो प्रविधि र इन्टरनेट प्रयोगको बारेमा चिन्तित भएका धेरै व्यक्तिहरू मिलेर ‘इन्टरनेट एन्ड टेक्नोलोजी एडिक्ट्स एनोनिमस’ (आईटीएए) को स्थापना गरे । जुन ‘अल्कोहलिक्स एनोनिमस’ (एए) बाट प्रेरित एक विश्वव्यापी फेलोसिप (भ्रातृत्व) हो ।
जेनी यसका सदस्यहरूमध्ये एक हुन् । आफ्नो फोनको लतको चरम अवस्थामा, उनी दिनौँसम्म सुत्दिनथिन् । उनको निर्भरता यति बलियो थियो कि उनले विरलै मात्र खाने वा पिउने गर्थिन् । ‘म मेरो जीवनका ठूला अंशहरू गुमाउने गर्थेँ,’ ३० वर्षीया जेनीले भनिन् । जसले आफ्नो वास्तविक नाम प्रयोग नगर्न अनुरोध गरेकी छन् ।
उनको स्क्रिनमा के आउँछ (कुनै फिल्म, शृंखला वा छोटो भिडियो) भन्ने कुराले उनलाई फरक पार्दैनथ्यो, जबसम्म उनी केही न केही हेरिरहेकी हुन्थिन् । ‘मैले आफू कति कुलतमा फसेकी रहेछु भन्ने कुरा त्यतिबेलासम्म महसूस गरेकी थिइनँ, जबसम्म म यसको ‘विथड्रअल’ (छोड्दा हुने छटपटी) को अवस्थामा पुगिनँ र मैले मेरा साथीहरू र परिवारलाई मेरा उपकरणहरू तालाचाबीभित्र राख्न भन्नु परेन,’ जेनी सम्झिन्छिन् ।
‘यो यति खराब थियो कि मैले सोचेँ, यदि मैले केही हेरिनँ भने म मर्नेछु ।’ यदि उनी फेरि पुरानै लतमा फर्किइन् (रिल्याप्स भइन्) भने उनी आफ्नो परिवारबाट ल्यापटप वा स्मार्टफोन खोस्ने वा अनुमति विना सापटी लिने गर्थिन् । तर त्यसपछि अपराधबोध र लाजको भावना सुरु हुन्थ्यो र उनी ती भावनाहरूलाई दबाउनका लागि थप सामग्रीहरू स्ट्रिम (हेर्न) गर्न चाहन्थिन् । वर्षौँसम्म मद्दतको खोजी गरेपछि उनले आईटीएए फेला पारिन् र उनीहरूका १२ वटा चरणहरू पालना गरिन् । उनी अहिले निको हुने प्रक्रियामा छिन् र उनले ५ वर्षदेखि केही पनि स्ट्रिम गरेकी वा हेरेकी छैनन् । जेनी भन्छिन् कि उनी अहिले एउटा आधारभूत फोन (बेसिक फोन) राख्न र आफ्नो कामको लागि अनलाइन जान सहज महसूस गर्छिन् । ‘म अहिले नियन्त्रणमा छु,’ उनी भन्छिन् । अर्का आईटीएए सदस्य टम भन्छन् कि उनको लतले उनलाई अन्धकार ठाउँहरूमा पुर्यायो । उनले आफ्नो जीवनका पूरै महिनाहरू आफ्नो फोन र अन्य स्क्रिनहरूमा गुमाउन सक्थे । ‘म लगातार १० घण्टासम्म यसमा डुब्ने गर्थेँ, म एकै समयमा संगीत सुनिरहेको, यूट्युबमा केही हेरिरहेको, सामाजिक सञ्जाल स्क्रोल गरिरहेको र भिडियो गेम खेलिरहेको हुन सक्थेँ । त्यसपछि म २ घण्टा पैदल हिँड्न जान्थेँ र फेरि त्यसै गर्थेँ । यो महिनौँसम्म चल्न सक्थ्यो ।’
टमको लत यति बलियो थियो कि यसले गर्दा उनले आफ्नो व्यवसाय र जीवनको उद्देश्य नै गुमाए । ‘ममा आत्महत्याको सोच समेत आयो,’ उनी भन्छन्, ‘मैले अहिले जीवनमा फेरि वास्तविक आनन्द पाउन थालेको छु । म धेरै पिकल बल खेल्छु, बाहिर निस्किन्छु र जिम जान्छु ।’ ब्रिटिस एसोसिएसन अफ काउन्सिलिङ एन्ड साइकोथेरापी (बीएसीपी) बाट मान्यता प्राप्त मनोचिकित्सक हिल्डा बर्कले आफ्ना धेरै ग्राहकहरू डिजिटल निर्भरता लिएर आएको देखेपछि हालै ‘द फोन एडिक्सन वर्कबूक’ नामक एउटा सहयोगी पुस्तक लेखेकी छन् ।
यदि तपाईं आफ्नो स्क्रिनमा धेरै समय बिताइरहनुभएकोमा चिन्तित हुनुहुन्छ भने उनी तपाईंलाई आफ्नो व्यवहारको विश्लेषण गर्न र यसको पछाडि के हुनसक्छ भनी विचार गर्न सिफारिस गर्छिन् । ‘आफूलाई यस्ता प्रश्नहरू सोध्नुहोस् जस्तैः ‘त्यस दिन के भइरहेको थियो ? के म कसैको म्यासेजको जवाफ पर्खिरहेको थिएँ ?’ अक्सर कुनै सन्देशको जवाफ पर्खिनु नै हाम्रो प्रारम्भिक असजिलोपनको कारण बन्छ, बर्क व्याख्या गर्छिन् । यसले गर्दा हामी ध्यान भड्काउन (डिस्ट्रयाक्सनका रूपमा) फोन प्रयोग गर्न पुग्छौँ । ‘अनलाइन जानुको सट्टा सायद आफ्नो ध्यान भड्काउन अरू केही गर्नुहोस् । साथीलाई फोन गर्नुहोस्, दौडिन जानुहोस् वा पुस्तक पढ्नुहोस् र कुनै अपराधबोध वा लाजको भावना महसूस नगर्ने प्रयास गर्नुहोस् । यसको सट्टा अर्कोपटक तपाईं यसलाई कसरी व्यवस्थापन गर्न सक्नुहुन्छ भनेर सोच्नुहोस् ।’
फोन कम्पनीहरूले पनि मानिसहरूलाई उनीहरूको स्क्रिन टाइम ट्रयाक गर्न र निश्चित एपहरूमा पहुँच प्रतिबन्धित गर्न मद्दत गर्ने सुविधाहरू (फिचर्स) सुरु गरेका छन्, जसले धेरैजना फस्ने कुलतको चक्र (एडिक्टिभ लुप) लाई कम गर्ने प्रयास गर्दछ । उत्तरी लण्डनमा फर्किएका मारियोस आफ्नो थेरापी कोर्सले फोनको निर्भरता तोड्न मद्दत गर्ने कुरामा आशावादी छन् । उनी आफ्नो फोनमा रहेका विभिन्न एपहरूको मद्दतले स्पेनिस भाषामा धाराप्रवाह बन्ने बाटोमा पनि छन् । ‘यो सबै खराब मात्र छैन,’ उनी भन्छन् । तर १ सेकेन्डपछि उनले अन्जानमै आफ्नो फोनतर्फ हात बढाउँछन् । उनी फेसबूक वा फोन छुने बित्तिकै आफ्नो संकल्प याद आएको जस्तो देखिन्छन् । उनी दृढताका साथ फोनलाई पर राख्छन् । ‘हरेक दिन म आफूलाई यसमा धेरै नझुम्मिने एउटा लक्ष्य सेट गर्छु र यसले फरक पारिरहेको छ,’ मारियोस भन्छन्, ‘हरेक दिन, मैले बिस्तारै चीजहरूको पुनः आनन्द लिन थालेको छु । यो गर्न सकिन्छ, म पक्का छु ।’ (बीबीसी डट्कमबाट भावानुवाद)
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार ।
