काठमाडौं । जेनजी आन्दोलनका क्रममा भदौ २४ गते केन्द्रीय कारागार सुन्धाराबाट भागेका कैदीबन्दीहरूमध्ये अझै पनि ठूलो संख्या फरार अवस्थामा रहेको तथ्य सार्वजनिक भएको छ ।
कारागार प्रशासनका अनुसार उक्त दिन भएको अव्यवस्थित अवस्था र सुरक्षामा आएको कमजोरीका कारण हजारौं कैदीबन्दी कारागारबाट बाहिरिन सफल भएका थिए । तीमध्ये धेरैजसो पुनः नियन्त्रणमा आइसके पनि अझै करिब एक हजार दुई सय कैदीबन्दी सम्पर्कबाहिर रहेका छन्, जसले सुरक्षा निकाय र प्रशासनलाई थप चुनौती दिएको छ ।
केन्द्रीय कारागार कार्यालयका सूचना अधिकारी बैकुण्ठ रेग्मीका अनुसार भदौ २४ गते बिहानसम्म केन्द्रीय कारागारमा तीन हजार ८८० कैदीबन्दी रहेका थिए । जेनजी आन्दोलनका क्रममा उत्पन्न अराजक परिस्थितिको फाइदा उठाउँदै तीन हजार ५१७ जना कैदीबन्दी कारागारबाट बाहिरिएका थिए । यो संख्या अत्यन्त ठूलो भएकाले त्यस दिनको घटनालाई नेपालको कारागार इतिहासकै एक महत्वपूर्ण र चुनौतीपूर्ण घटनाका रूपमा हेरिएको छ ।
रेग्मीका अनुसार भागेकामध्ये धेरैजसो कैदीबन्दी विभिन्न चरणमा पुनः पक्राउ परेका वा आफैं फर्किएका छन् । तर अझै पनि करिब एक हजार २०० कैदीबन्दी फरार नै रहेको पुष्टि गरिएको छ । उनीहरूलाई खोजी गर्न नेपाल प्रहरी तथा अन्य सुरक्षा निकायहरूले विभिन्न स्थानमा खोजी अभियान सञ्चालन गरिरहेका छन् । फरार कैदीबन्दीहरू कतिपय आफ्ना घरपरिवारतर्फ फर्किएको अनुमान गरिएको छ भने केही अझै लुकेर बसेको हुन सक्ने आशंका गरिएको छ । हाल केन्द्रीय कारागारमा तीन हजार ३१३ कैदीबन्दी रहेका छन् ।
तीमध्ये एक हजार ९२० जना कैदी र एक हजार ४९३ जना थुनुवा रहेको तथ्यांक सार्वजनिक गरिएको छ । यसले कारागारको वर्तमान अवस्था अझै पनि भीडभाडयुक्त रहेको देखाउँछ । केन्द्रीय कारागारसँगै भद्र जेल र महिला जेलमा समेत कैदीबन्दीको संख्या उल्लेखनीय छ । तथ्यांकअनुसार केन्द्रीय कारागारमा एक हजार ७४९, भद्र जेलमा एक हजार २५० र महिला जेलमा ३१४ कैदीबन्दी रहेका छन् । जेनजी आन्दोलनका क्रममा कारागारभित्र केही भौतिक क्षति भएको भए पनि ठूलो स्तरको संरचनात्मक क्षति भने नभएको कारागार प्रशासनले जनाएको छ । कारागारभित्र रहेका पाँचवटै भवन सुरक्षित रहेको बताइएको छ, जसले पुनः कैदीबन्दीलाई व्यवस्थापन गर्न सहजता प्रदान गरेको छ । सुरक्षाका दृष्टिले केही कमजोरी देखिए पनि संरचना सुरक्षित रहनु प्रशासनका लागि राहतको विषय बनेको छ ।
त्यस दिनको घटनाले कारागार सुरक्षामा रहेका कमजोरीहरूलाई उजागर गरेको छ । यति ठूलो संख्यामा कैदीबन्दी एकैपटक भाग्न सफल हुनु सुरक्षा संयन्त्रका लागि गम्भीर प्रश्नको विषय बनेको छ । यस घटनापछि कारागार सुरक्षालाई थप सुदृढ बनाउन विभिन्न कदमहरू चालिएको जनाइएको छ । अतिरिक्त सुरक्षाकर्मी परिचालन, निगरानी प्रणाली सुधार, तथा कारागार व्यवस्थापनमा सुधारका प्रयासहरू भइरहेको बताइएको छ । सुरक्षा निकायहरूले फरार कैदीबन्दीहरूको पहिचान गरी पक्राउ गर्न विशेष अभियान सञ्चालन गरिरहेका छन् ।
विभिन्न जिल्ला प्रहरी कार्यालयहरूलाई समेत समन्वयमा राखेर खोजी कार्य तीव्र बनाइएको छ । कतिपय फरार कैदीबन्दीहरूलाई पक्राउ गरी पुनः कारागारमा ल्याइएको छ भने केही अझै फरार नै छन् । उनीहरूको खोजीका लागि सूचना संकलन, निगरानी तथा स्थानीय तहसँगको सहकार्यलाई प्राथमिकता दिइएको छ । यस घटनाले कारागार व्यवस्थापन प्रणालीमा सुधार आवश्यक रहेको स्पष्ट संकेत गरेको छ । कैदीबन्दीको अत्यधिक संख्या, अपर्याप्त सुरक्षाकर्मी, तथा प्रविधिको कमी जस्ता कारणहरूले यस्ता घटनाहरू दोहोरिन सक्ने जोखिम देखाएको छ । त्यसैले दीर्घकालीन रूपमा कारागार सुधारका लागि नीतिगत तथा संरचनात्मक परिवर्तन आवश्यक देखिएको छ ।
मानवअधिकारका दृष्टिले पनि यो घटना महत्वपूर्ण मानिएको छ । कैदीबन्दीहरूको सुरक्षा, अधिकार र व्यवस्थापनमा राज्यको दायित्व स्पष्ट हुने भएकाले यस्ता घटनाले त्यसतर्फ पनि ध्यानाकर्षण गराएको छ । कारागारभित्रको अवस्था सुधार, भीडभाड घटाउने उपाय, तथा न्याय प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउनेतर्फ पनि बहस सुरु भएको छ । जेनजी आन्दोलनले देशका विभिन्न क्षेत्रमा प्रभाव पारेको भए पनि कारागार क्षेत्रमा देखिएको प्रभाव विशेष रूपमा चिन्ताजनक मानिएको छ । यसले सुरक्षा व्यवस्थापन, प्रशासनिक समन्वय र संकट व्यवस्थापन क्षमतामा सुधार आवश्यक रहेको देखाएको छ ।
अहिले प्रशासनको मुख्य ध्यान फरार कैदीबन्दीहरूलाई पुनः नियन्त्रणमा ल्याउने, कारागारभित्रको व्यवस्थापनलाई सुदृढ बनाउने र भविष्यमा यस्ता घटना दोहोरिन नदिने उपायहरूमा केन्द्रित रहेको छ । यसका लागि सरकार, सुरक्षा निकाय र सम्बन्धित निकायहरूबीच समन्वय बढाइएको छ । समग्रमा, भदौ २४ गतेको घटना केवल एक दिनको असामान्य अवस्था मात्र नभई कारागार प्रणालीमा सुधारको आवश्यकता औंल्याउने महत्वपूर्ण संकेतका रूपमा देखिएको छ । अझै फरार रहेका कैदीबन्दीहरूको खोजी र नियन्त्रणसँगै दीर्घकालीन सुधारका कदमहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकिएमा मात्र यस्ता घटनाहरूलाई भविष्यमा रोक्न सकिने अपेक्षा गरिएको छ ।
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार।
