काठमाडौं । निजी क्षेत्रले निर्माण गर्न लागेको अहिलेसम्मकै ठूलो जलविद्युत् आयोजना निर्माणको चरणमा प्रवेश गर्ने भएको छ ।
ऊर्जा उद्यमी तथा स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूको संस्था नेपाल (इप्पान) की उपाध्यक्ष सुसन कर्माचार्यको नेतृत्वमा प्रवद्र्धन भइरहेको ४४० मेगावाट क्षमताको तिला–१ जलविद्युत् आयोजनाको वित्तीय व्यवस्थापन टुंगो लाग्ने चरणमा पुगेको हो ।
कालिकोट जिल्लाको तिला खोलामा निर्माण हुने तिला–१ जलविद्युत् आयोजना एससी पावर कम्पनी लिमिटेडले निर्माण गर्न लागेको हो । आयोजनाको वित्तीय व्यवस्थापनका लागि विभिन्न वाणिज्य बैंक तथा विकास बैंकहरू सहभागी हुने भएका छन् । आयोजनामा एनएमबी बैंकको नेतृत्वमा ग्लोबल आईएमई बैंक, प्रभु बैंक, हिमालयन बैंक, राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक, एनआईसी एसिया बैंक, कृषि विकास बैंक, सानिमा बैंक र एभरेष्ट बैंकलगायतका बैंकले ऋण लगानी गर्ने तयारी गरेका छन् ।
त्यसैगरी नेपाल इन्फ्रास्ट्रक्चर बैंक, गरिमा विकास बैंक, मुक्तिनाथ विकास बैंक र शाइन रेसुङ्गा डेभलपमेन्ट बैंकले समेत आयोजनामा ऋण लगानी गर्ने भएका छन् । बैंक तथा वित्तीय संस्थासँग ऋण लगानीसम्बन्धी अधिकांश प्रक्रिया अघि बढिसकेको र केही प्राविधिक विषय टुंग्याउने काम भइरहेको प्रवद्र्धकहरूले बताएका छन् ।
आयोजनाका एक प्रवद्र्धकका अनुसार बैंकहरूसँग फाइनान्सियल क्लोजरसम्बन्धी सम्झौता गर्ने तयारी अन्तिम चरणमा पुगेको छ । बैंकहरूले ऋण लगानी गर्नुअघि पूरा गर्नुपर्ने केही प्राविधिक तथा वित्तीय प्रक्रिया बाँकी रहेकाले त्यसलाई टुंग्याउन प्रवद्र्धकहरू अहिले बैंकसँग निरन्तर छलफलमा छन् ।
‘अहिले पनि बैंकको काममा छौँ । केही प्राविधिक पक्ष टुंगिन बाँकी छन् । प्रवद्र्धकहरूले १४ अर्बभन्दा बढी स्वपुँजी लगानी गर्दैछौँ । बाँकी रकम बैंक ऋणबाट व्यवस्थापन गर्नेछौँ,’ ती प्रवद्र्धकले भने ।
तिला–१ जलविद्युत् आयोजनाले विद्युत् उत्पादनमा आएपछि कर्णाली प्रदेशको ऊर्जा विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ । दुर्गम तथा भौगोलिक रूपमा कठिन मानिने कालिकोटमा यति ठूलो क्षमताको जलविद्युत् आयोजना निर्माण हुन लाग्नु आफैँमा महत्वपूर्ण उपलब्धि मानिएको छ । आयोजनाले स्थानीय स्तरमा पूर्वाधार विकास, रोजगारी सिर्जना र आर्थिक गतिविधि विस्तारमा समेत योगदान पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ ।
विद्युत् विकास विभागले तिला–१ आयोजनाका लागि २०७५ भदौ ८ गते नै उत्पादन अनुमतिपत्र अर्थात् लाइसेन्स जारी गरेको थियो । लाइसेन्स प्राप्त गरेपछि आयोजनाको अध्ययन, डिजाइन, विद्युत् खरिद सम्झौता तथा वित्तीय व्यवस्थापनलगायतका काम अघि बढाइँदै आएको थियो । लामो समयदेखि विभिन्न प्रक्रियामा रहेको आयोजना अब भने वित्तीय व्यवस्थापन टुंग्याएर निर्माणमा जाने तयारीमा पुगेको हो ।
तिला–१ को कुल क्षमता ४४० मेगावाट भए पनि नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले हालसम्म आयोजनाको २९८ मेगावाट विद्युत्का लागि मात्रै विद्युत् खरिद सम्झौता (पीपीए) गरेको छ । बाँकी १४२ मेगावाटका लागि पीपीए हुन बाँकी छ । यही कारण तत्कालका लागि २९८ मेगावाट क्षमताको आयोजना निर्माण गर्ने गरी स्रोत सुनिश्चित गरिएको प्रवद्र्धकहरूले बताएका छन् ।
आयोजनाको सम्पूर्ण ४४० मेगावाट क्षमता निर्माणका लागि करिब ७० अर्ब रुपैयाँ खर्च हुने प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ । तर हाल पीपीए भएको २९८ मेगावाट क्षमताको आयोजना निर्माणका लागि करिब ६० अर्ब रुपैयाँ लागत लाग्ने अनुमान छ । यस हिसाबले २९८ मेगावाट निर्माण गर्दा प्रतिमेगावाट लागत करिब २० करोड रुपैयाँको हाराहारीमा पर्ने देखिन्छ ।
निजी क्षेत्रबाट निर्माण भइरहेका जलविद्युत् आयोजनामध्ये तिला–१ को क्षमता र लगानी दुवैका हिसाबले विशेष महत्व छ । हालसम्म निजी क्षेत्रबाट निर्माण भएका तथा निर्माणाधीन अधिकांश आयोजना ४४० मेगावाटभन्दा कम क्षमताका छन् । तिला–१ अघि निजी क्षेत्रको नेतृत्वमा यति ठूलो क्षमताको आयोजना निर्माणको चरणमा पुगेको थिएन । त्यसैले यो आयोजनालाई निजी क्षेत्रको जलविद्युत् विकासमा एउटा नयाँ चरणको सुरुवातका रूपमा समेत हेरिएको छ ।
आयोजना प्रवद्र्धनको नेतृत्व गरिरहेकी सुसन कर्माचार्य जलविद्युत् क्षेत्रमा लामो समयदेखि सक्रिय ऊर्जा उद्यमी हुन् । उनले निर्माणमा जटिलता आएका, लामो समयदेखि अघि बढ्न नसकेका तथा विभिन्न कारणले अलपत्रजस्तै अवस्थामा पुगेका आयोजनालाई अघि बढाएर निर्माण सम्पन्न गर्ने काममा समेत सक्रियता देखाउँदै आएकी छन् । तिला–१ मा उनको नेतृत्वलाई पनि निजी क्षेत्रबाट ठूला आयोजना निर्माण गर्ने प्रयासका रूपमा हेरिएको छ ।
कर्माचार्यको नेतृत्व तथा संलग्नतामा तीनवटा जलविद्युत् आयोजनाले विद्युत् उत्पादन गरिरहेका छन् । २४ मेगावाट क्षमताको मादमे खोला जलविद्युत् आयोजना, ७.२७ मेगावाटको याम्बालिङ जलविद्युत् आयोजना र ५ मेगावाट क्षमताको इस्टर्न हाइड्रो पावर आयोजनाबाट विद्युत् उत्पादन भइरहेको छ ।
त्यसैगरी कर्माचार्य संलग्न अन्य ठूला आयोजना पनि निर्माणाधीन अवस्थामा छन् । २०३ मेगावाट क्षमताको माथिल्लो बूढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजना, ८६.५९ मेगावाटको लान्द्रुक मोदी जलविद्युत् आयोजना र ८.४७ मेगावाट क्षमताको मेन्चेत खोला जलविद्युत् आयोजना निर्माणाधीन छन् । यी आयोजनाको प्रगतिसँगै निजी क्षेत्रबाट ठूला जलविद्युत् आयोजना निर्माण गर्ने अनुभव पनि विस्तार हुँदै गएको छ ।
तिला–१ को अर्को विशेषता यसको भौगोलिक अवस्थिति हो । कर्णाली प्रदेशमा ठूलो जलविद्युत् सम्भावना भए पनि भौगोलिक कठिनाइ, कमजोर सडक तथा प्रसारण पूर्वाधार, उच्च निर्माण लागत र लगानीको जोखिमका कारण ठूला आयोजना अघि बढाउन चुनौती रहँदै आएको छ । यस्तो अवस्थामा निजी क्षेत्रले ४४० मेगावाट क्षमताको आयोजना निर्माणको तयारी गर्नु कर्णालीको जलविद्युत् सम्भावनालाई व्यावसायिक रूपमा उपयोग गर्ने दिशामा महत्वपूर्ण कदमका रूपमा लिन सकिन्छ ।
नेपालमा विद्युत् उत्पादनको क्षमता बढ्दै गए पनि मागअनुसार प्रसारण लाइन विस्तार, विद्युत् खरिद सम्झौता र आयोजना वित्तीय व्यवस्थापनका विषयले जलविद्युत् विकासमा चुनौती सिर्जना गर्दै आएका छन् । तिला–१ पनि यही प्रक्रियाबाट अघि बढिरहेको आयोजना हो । आयोजना ४४० मेगावाटको भए पनि हाल २९८ मेगावाटको मात्रै पीपीए भएकाले बाँकी क्षमताको भविष्यबारे अझै निर्णय हुन बाँकी छ ।
प्रवद्र्धकहरू भने उपलब्ध पीपीएका आधारमा पहिलो चरणमा २९८ मेगावाट क्षमताको आयोजना निर्माण गर्ने तयारीमा छन् । यसका लागि आवश्यक स्वपुँजी र बैंक ऋणको व्यवस्थापन गरिनेछ । प्रवद्र्धक समूहले १४ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी स्वपुँजी लगानी गर्ने र बाँकी रकम बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिने योजना बनाएको छ । ठूलो लगानी आवश्यक पर्ने भएकाले बैंकहरूको सहभागिता आयोजनाको वित्तीय व्यवस्थापनका लागि निर्णायक मानिएको छ ।
नेपालका बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले पछिल्लो समय जलविद्युत् क्षेत्रमा ठूलो मात्रामा कर्जा प्रवाह गर्दै आएका छन् । तिला–१ मा समेत धेरै बैंक तथा वित्तीय संस्था सहभागी हुनुले निजी क्षेत्रका ठूला जलविद्युत् आयोजनामा बैंकिङ क्षेत्रको विश्वास बढ्दै गएको संकेत गरेको प्रवद्र्धकहरूको बुझाइ छ । यद्यपि ठूलो आयोजना भएकाले निर्माण अवधिमा लागत वृद्धि, भौगोलिक चुनौती, प्रसारण पूर्वाधार तथा समयमा निर्माण सम्पन्न गर्ने विषय महत्वपूर्ण रहनेछ ।
तिला–१ निर्माण सम्पन्न भएपछि उत्पादित विद्युत् राष्ट्रिय प्रसारण प्रणालीमा जोडिनेछ । त्यसका लागि प्रसारण लाइन तथा सम्बन्धित पूर्वाधारको समयमै विकास हुनु पनि आयोजनाको सफलताका लागि महत्वपूर्ण हुनेछ । दुर्गम क्षेत्रमा उत्पादन हुने विद्युत्लाई राष्ट्रिय ग्रिडमा जोड्न आवश्यक प्रसारण पूर्वाधार निर्माणमा सरकारी निकाय र आयोजना प्रवद्र्धकबीच समन्वय आवश्यक पर्नेछ ।
आयोजना निर्माणले कालिकोटमा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्ने अपेक्षा गरिएको छ । निर्माण अवधिमा सडक, पुल, आवास, खानेपानी, सञ्चार तथा अन्य स्थानीय पूर्वाधारको विकासमा समेत आयोजनाको भूमिका रहनेछ । स्थानीय बासिन्दाले रोजगारी र व्यवसायको अवसर पाउने भएकाले आयोजना जिल्लाको आर्थिक गतिविधि बढाउने आधार बन्न सक्नेछ ।
कर्णालीमा जलविद्युत्को ठूलो सम्भावना भए पनि त्यसको व्यावसायिक उपयोग अपेक्षाकृत कम भएको अवस्थामा तिला–१ जस्ता ठूला आयोजना निर्माणमा जानुले प्रदेशको ऊर्जा क्षेत्रमा निजी लगानी आकर्षित गर्न सहयोग पुग्ने देखिन्छ । एउटा ठूलो आयोजना सफलतापूर्वक निर्माण र सञ्चालनमा आएपछि अन्य लगानीकर्तालाई समेत कर्णालीका नदी तथा खोलामा जलविद्युत् आयोजना विकास गर्न उत्साह मिल्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।
हालका लागि २९८ मेगावाट क्षमतामा स्रोत सुनिश्चित गरेर आयोजना अघि बढाउने तयारी भए पनि भविष्यमा बाँकी १४२ मेगावाटका लागि पीपीए भए आयोजनाको सम्पूर्ण ४४० मेगावाट क्षमता विकास गर्ने बाटो खुल्नेछ । त्यस अवस्थामा आयोजनामा हुने कुल लगानी करिब ७० अर्ब रुपैयाँ पुग्ने अनुमान छ ।
वित्तीय व्यवस्थापन टुंग्याउने तयारीसँगै तिला–१ अब कागजी प्रक्रिया र अध्ययनको चरणबाट निर्माणतर्फ अघि बढ्ने अवस्थामा पुगेको छ । बैंकहरूसँग बाँकी प्राविधिक तथा वित्तीय विषय टुंग्याएर फाइनान्सियल क्लोजर गर्ने र त्यसपछि निर्माणसम्बन्धी कामलाई तीव्रता दिने प्रवद्र्धकहरूको योजना छ । निजी क्षेत्रले यसअघि निर्माण गरेको भन्दा ठूलो क्षमताको आयोजना भएकाले तिला–१ को प्रगति नेपालको जलविद्युत् क्षेत्रमा समेत चासोको विषय बनेको छ ।
यदि आयोजना निर्धारित योजनाअनुसार अघि बढ्न सकेमा तिला–१ निजी क्षेत्रको जलविद्युत् क्षेत्रमा एउटा महत्वपूर्ण कोसेढुंगा बन्नेछ । ४४० मेगावाटको पूर्ण क्षमतासहित आयोजना निर्माण सम्पन्न हुँदा नेपालको विद्युत् उत्पादन क्षमता उल्लेख्य रूपमा बढ्नेछ भने कर्णालीको जलविद्युत् सम्भावनालाई राष्ट्रिय ऊर्जा प्रणालीसँग जोड्ने महत्वपूर्ण आधारसमेत तयार हुनेछ । हालका लागि २९८ मेगावाटबाट निर्माण अघि बढाउने तयारी भए पनि प्रवद्र्धकहरूको लक्ष्य भने सम्पूर्ण ४४० मेगावाट क्षमतालाई क्रमशः विकास गर्ने रहेको छ ।
प्रक्षेपण राष्ट्रिय दैनिकबाट साभार ।
